केवलज्ञान

जैन परंपरेत केवलज्ञान हे परम आध्यात्मिक सिद्धी म्हणून उभे राहते: संपूर्ण, अनंत आणि अनावृत अशी शुद्ध ज्ञानाची अवस्था. ते कसे उदयास येते हे आचार्य उमास्वाती यांचे तत्त्वार्थ सूत्र (श्लोक 10.1) अचूकपणे मांडते. आत्म्याने प्रथम मोहनीय कर्माचा नाश करायला हवा — योग्य आचरण आणि श्रद्धेला भ्रमित करणारे कर्म ते. त्यानंतरच उरलेली तीन घातिया, म्हणजे विनाशक, कर्मे एकाच वेळी नष्ट करता येतात: ज्ञानाला झाकणारे ज्ञानावरणीय; दर्शनाला झाकणारे दर्शनावरण; आणि आत्म्याच्या स्वतःच्या शक्तीला अडवणारे अंतराय. चारही नाहीशी झाल्यावर आत्म्याच्या जन्मजात तेजाला झाकण्यासाठी काहीच उरत नाही, आणि केवलज्ञान हळूहळू नव्हे तर एकाच वेळी उदयास येते.

हे सामान्य मानवी समज हळूहळू वाढते तसे इंद्रियांद्वारे मिळवलेले किंवा बौद्धिक अनुमानाने रचलेले ज्ञान नाही. ही संपूर्ण विश्वाची तिच्या पूर्ण गुंतागुंतीसह थेट, अडथळ्याविरहित जाणीव आहे. प्रत्येक आत्मा, पदार्थाचा प्रत्येक कण, पुद्गल, तसेच भूत, वर्तमान आणि भविष्यातील प्रत्येक घटना एकाच वेळी ज्ञात होते; जाणणारा आणि जे जाणले जाते त्यामध्ये कोणतीही तार्किक प्रक्रिया नसते. जैन ग्रंथ या ज्ञानाचे वर्णन संपूर्ण विश्व स्वतःच्या तळहातावर पाहण्यासारखे करतात. स्वतःच्या आणि सत्यामधील प्रत्येक अडथळा दूर केलेल्या आत्म्यासाठी काळ आणि अवकाश आता कोणताही अडथळा उरवत नाहीत.

या कालचक्रात जैन परंपरा ओळखत असलेल्या प्रत्येक तीर्थंकरासाठी, केवलज्ञानाची प्राप्ती ही असंख्य जन्मांच्या कठोर तपश्चर्येची, अढळ अहिंसेची आणि गाढ आत्मशिस्तीची परिणती असते, जी शेवटी आपल्या अंतिम फळापर्यंत पोहोचते. या युगातील शेवटचे तीर्थंकर महावीर स्वतः, कल्पसूत्रातील त्यांच्या जीवनवृत्तांतानुसार, बारा वर्षांच्या अत्यंत कठोर तपानंतर केवलज्ञान पावले असे नोंदवलेले आहे. त्यांनी इतक्या स्थिरतेने आणि सहनशीलतेने ध्यान केले की त्यांना आपल्या सभोवतालच्या भौतिक जगाची जवळजवळ जाणीवही राहिली नाही, असे ग्रंथ नोंदवतो. प्रत्येक तीर्थंकराचा मार्ग एकाच दारातून जातो. तत्त्वार्थ सूत्राने निर्दिष्ट केलेल्या त्याच क्रमाने त्याच चार कर्मांचा नाश — तो तीर्थंकर कोणत्याही युगात किंवा परिस्थितीत जन्माला आलेला असो.

एखादा आत्मा केवलज्ञान प्राप्त करतो तेव्हा, नव्या सर्वज्ञ जीवाला उपदेश करता यावा म्हणून एक अद्भुत दिव्य सभागृह, समवसरण, स्वतः देवांकडून सिद्ध केले जाते, असे जैन परंपरा मानते. त्यात आसनस्थ असलेले केवली — ज्यांनी केवलज्ञान प्राप्त केले आहे — एक शांत पण परिवर्तन घडवणारी उपस्थिती प्रसृत करणारे म्हणून वर्णिले जातात. ही उपस्थिती सामान्यतः एकमेकांची शिकार करणाऱ्या प्राण्यांमधील वैरभावही शांत करते, असे म्हटले जाते; उपदेश ऐकण्यासाठी ते सर्व एकाच सभेत एकत्र येतात. तीर्थंकरांचा ज्ञानप्राप्तीनंतरचा पहिला उपदेश परंपरेनुसार समवसरणातच होतो — त्यांचा वैयक्तिक साक्षात्कार ऐकू शकणाऱ्या प्रत्येक जीवासाठीच्या शिकवणीत रूपांतरित होण्याचा तो क्षण असतो.

सर्वज्ञता प्राप्त झाल्यानंतर केवली जे उपदेश देतात त्यांनाच श्रुतज्ञान, म्हणजे शास्त्रीय ज्ञान, म्हणतात. हा उपदेशसंग्रह प्रथम बोलला गेला आणि नंतरच शिष्यांनी लिखित स्वरूपात नोंदवला; तोच जैन साधनेला धर्माकडे मार्गदर्शन करणारे मूलभूत शास्त्र बनवतो. या अर्थाने केवलज्ञान ही केवळ वैयक्तिक प्राप्ती नाही, तर बाकीचे जैन शास्त्र ज्यापासून उद्भवल्याचा दावा करते तो खरा स्रोतही आहे. पुढील प्रत्येक ग्रंथ आपला अधिकार अशाच एका क्षणापर्यंत मागे नेतो: एका आत्म्याचा स्वतःचा अडथळा पूर्णपणे दूर झाला, आणि मग त्याचा साक्षात्कार अपूर्ण असला तरी प्रामाणिकपणे, अशा शब्दांत वाटला गेला जे अजून ते प्राप्त न केलेल्यांपर्यंत पोहोचू शकतील.

जैन साधकांसाठी केवलज्ञान हे दूरच्या, आवाक्याबाहेरच्या काही मोजक्यांसाठी राखीव असलेले स्थान नसून, आध्यात्मिक क्षमतेचा परम पुरावा म्हणून कार्य करते. हेच अनंत ज्ञान, दर्शन, आनंद आणि शक्तीची क्षमता प्रत्येक आत्म्यात आधीपासूनच आहे, असे जैन शिकवण मानते. एका तीर्थंकराने नुकतीच दूर करून पूर्ण केलेली तीच चार घातिया कर्मे फक्त तिला झाकतात. विचार, वाणी आणि कर्म शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करत, तीर्थंकरांनी स्वतः आचरलेली तीच अहिंसा आणि विवेक पाळत, सामान्य आत्मा त्याच मार्गावरून चालतो, ज्यावरून यापूर्वी चाललेल्या प्रत्येक केवलीने प्रकाश टाकला होता. तो कितीही हळूहळू पुढे गेला, तरी तो त्याच सर्वज्ञतेच्या आणि ती शक्य करणाऱ्या मोक्षाच्या शाश्वत शांतीच्या जवळ जातो.

जैन ज्ञानमीमांसा केवलज्ञानाच्या खाली अनेक इतर, कनिष्ठ ज्ञानप्रकार नमूद करते: मतिज्ञान, म्हणजे सामान्य इंद्रियग्रहण आणि तर्क; श्रुतज्ञान, शास्त्र आणि साक्ष्यातून मिळवलेले ज्ञान; अवधिज्ञान, काही भौतिक वस्तू आणि घटनांपुरती मर्यादित असलेली मर्यादित दिव्यदृष्टी; आणि मनःपर्यवज्ञान, दुसऱ्याच्या विचारांचे थेट वाचन, जे केवळ उच्च तपस्व्यांनाच उपलब्ध असते. यांपैकी प्रत्येक कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे अपूर्ण आणि मध्यस्थीने चालणारे आहे — अंतर, काळ किंवा एखाद्या विशिष्ट इंद्रिय किंवा क्षमतेच्या मर्यादांनी बांधलेले. केवलज्ञान एकटेच अमर्याद आहे; आणि जैन शिकवण त्याला चार कनिष्ठ प्रकारांपासून केवळ त्याच प्रकारच्या ज्ञानाचे सर्वात शक्तिशाली रूप म्हणून न पाहता, वर्गदृष्ट्या वेगळे मानते — जिथे इतरांमध्ये अजूनही जाणणे, अनुमान किंवा सांगितले जाणे अशी कोणती ना कोणती प्रक्रिया असते, तिथे केवलज्ञानात कोणतीही प्रक्रिया नसते, फक्त जे आहे त्या सर्वांची थेट आणि संपूर्ण उपस्थिती असते.

केवलीची सर्वज्ञता, तिच्या संपूर्णतेनंतरही, जैन परंपरेत जगापासून माघार घेऊन खासगी, अवर्णनीय आनंदात लीन होणे असे चित्रित केलेली नाही. उलट: केवलीच्या ज्ञानाची संपूर्णताच त्यांना पूर्ण विश्वासार्हतेने उपदेश करण्यास सक्षम करते; कारण वास्तव थेट जाणणाऱ्या व्यक्तीसाठी मोक्षमार्गाविषयी काहीही अनिश्चित किंवा दुसऱ्याकडून ऐकलेले उरत नाही. नव्या सर्वज्ञ जीवाला जैन ग्रंथ जी करुणा आरोपित करतात, ती या संपूर्णतेतूनच सहजपणे वाहते असे समजले जाते — नंतर जोडलेली गोष्ट म्हणून नव्हे. प्रत्येक आत्म्याची स्थिती कोणत्याही अडथळ्याविना पाहिल्यानंतर, केवली केवळ पाठ केलेल्या सिद्धांतातून नव्हे, तर समवसरणातील प्रत्येक श्रोत्याला अजून काय ऐकण्याची गरज आहे याच्या थेट, मध्यस्थीविरहित ज्ञानातून उपदेश करतात, असे म्हटले जाते.