अपरिग्रह

जैन धर्माच्या पवित्र परंपरेत अपरिग्रह हे पाच महाव्रतांपैकी एक म्हणून स्थान पावले आहे. तत्त्वार्थ सूत्र आपल्या सातव्या अध्यायात ही पाच नावे देते: अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह. अपरिग्रह हे पाचवे व्रत आहे, आणि अनेक जैन आचार्यांच्या मते हेच ते व्रत आहे जे उर्वरित चार व्रतांना एकत्र बांधून ठेवते. तत्त्वार्थ सूत्र 7.1 या पाचांना असे पंचविध व्रत मानते, जे प्रत्येक तपस्वीने त्याच्या पूर्ण स्वरूपात स्वीकारले पाहिजे. श्लोक 7.8 नंतर अपरिग्रहासाठी विशिष्ट आचार सांगतो: साधकाने आपल्याजवळ ठेवलेल्या वस्तूंचे प्रमाण आणि मूल्य यांवर ठाम मर्यादा घालाव्यात, आणि त्या मर्यादा आयुष्यभर चुपचाप वाढू न देता नियमितपणे तपासून कमी कराव्यात.

मूळ स्वरूपात, अपरिग्रह म्हणजे जाणीवपूर्वक आसक्ती टाळणे, अनासक्ती जोपासणे आणि कशालाही घट्ट न धरण्याची साधना. जैन आचार्य याला एका बाजूला वस्तू मर्यादित ठेवण्याची बाह्य प्रथा, आणि दुसऱ्या बाजूला मन जे जे स्पर्शते त्यावरची पकड सैल करण्याची अंतर्गत प्रथा, अशा दोन्ही रूपांत मांडतात. ते बाह्य परिग्रह—पैसा, जमीन, वस्तू यांसारखी बाहेरची मालकी—आणि अंतर्गत परिग्रह—आसक्ती, क्रोध, अहंकार आणि लोभ यांसारखी आतली मालकी, जी हात रिकामे असतानाही माणसाला बांधू शकते—यांच्यात फरक करतात. जैन दर्शन शिकवते की खरी आध्यात्मिक मुक्ती, मोक्ष, मिळवण्यासाठी आत्म्याला या दोन्ही प्रकारचे ओझे उतरवावे लागते. माणूस जेव्हा भौतिक संपत्ती, दर्जा आणि अगदी भावनिक आसक्तींनाही चिकटून राहतो, तेव्हा हा चिकटपणा कर्मिक बंधने निर्माण करतो, जी आत्म्याला पुनर्जन्माच्या अंतहीन चक्रात अडकवतात. जैन दर्शन ओळखत असलेला खोल अडथळा केवळ हवी असलेली वस्तू नसून स्वतः इच्छा आहे; माणूस बाहेरून एखादी वस्तू सोडू शकतो, पण आतून तिची लालसा कायम ठेवू शकतो, आणि असा त्याग काहीही साध्य करत नाही, असा जैन आचार्यांचा इशारा आहे.

हे दर्शन गरजा आणि इच्छा यांच्यात फरक करते, आणि अमर्याद इच्छा हिंसेकडे नेते हे ओळखते—स्वतःविषयी आणि इतर जीवांच्या नाजूक जाळ्याविषयीही. जैन धर्माने वर्णिलेल्या विश्वव्यवस्थेत सर्व काही एकमेकांशी जोडलेले आहे. गरजेपेक्षा अधिक संसाधने साठवणे थेट इतरांच्या जगण्याच्या आणि वाढण्याच्या हक्कावर गदा आणते; अनियंत्रित मालकी ही एक मूक, पण खरी हानी बनते, जरी हिंसेचा थेट हेतू नसला किंवा ती दिसत नसली तरीही. जैन आचार्य निदर्शनास आणून देतात की कोणत्याही कुटुंबाच्या गरजेपेक्षा खूप जास्त भरलेले धान्याचे कोठार, त्याच परस्परजोडलेल्या जगात कुठेतरी दुसऱ्याचे धान्याचे कोठार रिकामे ठेवते—संग्रह करणारा ज्याला उपाशी राहावे लागते त्या व्यक्तीला भेटो वा न भेटो. म्हणूनच अपरिग्रह अहिंसेपासून दूर उभे राहत नाही, तर पाच व्रतांमध्ये तिच्या सोबतच उभे राहते. जैन परंपरा अतिरिक्त मालकीला हिंसेचे कारण मानते, केवळ शिस्तीतील वेगळी त्रुटी नव्हे; म्हणून तिला हिंसाविरोधी व्रताच्या बरोबरीच्या स्थानावर ठेवले जाते.

साधू आणि साध्वी अपरिग्रह त्याच्या सर्वात पूर्ण स्वरूपात स्वीकारतात. दिगंबर साधू वस्त्रांसह काहीही बाळगत नाहीत; श्वेतांबर साधू आणि साध्वी मात्र केवळ अनुमत असलेल्या काही वस्तू बाळगतात: काही पांढरी वस्त्रे, भिक्षेसाठी एक पात्र, आणि रजोहरण—मऊ लोकरीच्या धाग्यांची छोटी केरसुणी, जिने बसण्यापूर्वी किंवा चालण्यापूर्वी कीटकांना वाटेवरून हळुवारपणे बाजूला सारले जाते; अशा प्रकारे त्यांच्या किमान वस्तूसुद्धा सुखासाठी नव्हे, तर अहिंसेची सेवा करतात.

गृहस्थ जैन त्याच व्रताचे मृदू रूप पाळतात, ज्याला अपरिग्रह अणुव्रत, किंवा परिग्रह-परिमाण—वस्तूंची मर्यादा—म्हटले जाते. गृहस्थांसाठी उपलब्ध बारा व्रतांपैकी हे एक आहे: महाव्रतांची मर्यादित रूपे असलेली पाच अणुव्रते; त्यांना बळकटी देणारी तीन गुणव्रते; आणि सतत शिस्त घडवणारी चार शिक्षाव्रते. गृहस्थ धन, मालमत्ता आणि वस्तूंवर स्वतःची वैयक्तिक मर्यादा ठरवतो आणि त्यापेक्षा जास्त उत्पन्न दान करतो, वस्तू अमर्यादपणे साचू न देता. साधूच्या त्यागापेक्षा वेगळे, हे व्रत गृहस्थ जैनाला काहीही न बाळगण्यास सांगत नाही; तर किती पुरेसे आहे हे आधीच, जाणीवपूर्वक ठरवण्यास आणि परिस्थिती बदलली तरीही त्या निर्णयावर ठाम राहण्यास सांगते—मर्यादा ओलांडणे सोपे झाले की ती वाढवण्याच्या नैसर्गिक ओढीला विरोध करत.

अनासक्तीद्वारे साधक हे मान्य करू लागतो की या क्षणभंगुर जगात खरोखर काहीही कोणाच्या मालकीचे नाही. ते त्याऐवजी आपल्या हातातून जे जे जाते त्याचे तात्पुरते विश्वस्त म्हणून वागतात. या जीवनात जे जे बाळगले जाते—संपत्ती, नाती, शेवटी शरीरसुद्धा—ते कितीही घट्ट धरलेले असले तरी एके दिवशी सोडावे लागते किंवा हरवते.

अपरिग्रहाचा स्वीकार अंतःशांती, संतोष आणि सार्वत्रिक करुणेची खोल अवस्था जोपासतो, कारण जो माणूस काहीही इच्छित नाही, तो कोणत्याही इतर जीवासाठी धोका ठरत नाही. जैन आचार्य अनेकदा अपरिग्रहाला संतोषाशी जोडतात. आचरणात या दोघांना वेगळे करता येत नाही: ज्या मनाला अजून अधिकसाठी अस्वस्थता आहे, त्याला वस्तूंवरील प्रत्येक बाह्य मर्यादा केवळ निराशा वाटेल. याउलट, ज्या मनाला खरोखर संतोष गवसला आहे, ते तीच मर्यादा वंचिततेऐवजी मुक्ती म्हणून अनुभवते. हे तत्त्व आपल्या मूळ सन्यस्त पार्श्वभूमीच्याही पलीकडे जगले. गुजरातमधील जैन समुदायांत वाढलेले आणि जैन विद्वान रायचंदभाई मेहता यांना आपल्या सुरुवातीच्या प्रभावांपैकी एक मानणारे महात्मा गांधी, आपली विश्वस्त-तत्त्वप्रणाली मांडताना अपरिग्रहावर स्पष्टपणे आधारले—संपत्ती स्वतःसाठी साठवण्याऐवजी सर्वांच्या हितासाठी धारण करून वापरली पाहिजे, ही कल्पना.

गांधीजींनी आयुष्यभर जाणीवपूर्वक आपल्या वस्तू कमी ठेवल्या; एक जीवन विमा पॉलिसी सोडणे आणि दक्षिण आफ्रिकेतील आपली फिनिक्स वसाहत विश्वस्त-व्यवस्थेकडे सोपवणे, ही त्यांनी स्वीकारलेले व्रत जगण्याच्या दिशेने उचललेली सुरुवातीची दोन पावले होती. अशा प्रकारे, पंचवीस शतकांपूर्वीचे एक तपस्वी व्रत आधुनिक चर्चेत आले—कोणताही माणूस, साधू असो वा गृहस्थ, आपल्या मालकीशी कसा संबंध ठेवावा, या प्रश्नासंदर्भात.