अनेकांतवाद

तीर्थंकरांच्या पवित्र दर्शनात, सत्य ही स्थिर, एकसंध वस्तू नाही; तर अनंत पैलूंचे असीम, गतिमान वस्त्र आहे. हे गहन सत्य अनेकांतवादाच्या सिद्धांतात स्फटिकरूप झाले आहे; शब्दशः त्याचा अर्थ “एकांगी नसण्याचा सिद्धांत” किंवा “बहुपैलू सत्य” असा होतो. त्याला प्रथम व्यवस्थित तात्त्विक स्वरूप तत्त्वार्थ सूत्रात मिळाले; आचार्य उमास्वाती रचित या मूलग्रंथाला प्रत्येक जैन पंथ प्रमाण मानतो. त्या ग्रंथाचा पहिला अध्याय, सहावा श्लोक, घोषित करतो की सत्याचे खरे ज्ञान प्रमाण, म्हणजे ज्ञानाची वैध साधने, आणि नय, म्हणजे आंशिक दृष्टिकोन, या दोन्हींच्या माध्यमातून एकत्रितपणे प्राप्त होते; अस्तित्वाची संपूर्णता कोणताही एकच दृष्टिकोन पूर्णपणे सामावू शकत नाही, हे सुरुवातीलाच स्थापित करतो. जैन तत्त्वज्ञान शिकवते की विश्वातील प्रत्येक घटकाला अनंत गुण, म्हणजे गुण, असतात आणि तो सतत बदलांमधून, म्हणजे पर्यायांमधून, जात असतो.

सत्य अनंतपणे समृद्ध आणि बहुआयामी असल्यामुळे, कोणतेही एकच विधान किंवा मर्यादित मानवी आकलन विश्वाची संपूर्ण भव्यता पूर्णपणे सामावू शकत नाही. केवळ सर्वज्ञ आत्मे, केवली, संपूर्णाला त्याच्या मध्यस्थीविरहित वैभवात पाहतात; तर सर्व मर्यादित जीव आंशिक, संदर्भानुसार दृष्टिकोनांतून सत्य पाहतात. महावीर स्वतः ऋजुपालिका नदीच्या तीरावर एका साल वृक्षाखाली केवळज्ञान प्राप्त झाल्यावर या मध्यस्थीविरहित ज्ञानाचे आदर्श म्हणून स्मरले जातात; प्रत्येक आंशिक, नय-बद्ध मानवी विधान ज्या मापदंडाने मोजले जाते तो मापदंडही तेच आहेत.

आपल्या तत्त्वमीमांसेच्या गाभ्यात, अनेकांतवाद स्थिरता आणि बदल यांचा समन्वय साधतो. इतर विचारप्रणाली अनेकदा नित्यवाद आणि अनित्यवाद यांमध्ये धृवीकरण पावतात; पण जैन धर्म दाखवतो की एखादी वस्तू तिच्या अंतर्निहित द्रव्यात स्थायी असते, तरीही तिच्या कालिक अवस्था, म्हणजे पर्याय, सतत बदलत असतात. सोन्याच्या दागिन्याला वितळवून मुकुटात पुन्हा घडवता येते; आकार बदलतो, पण सोन्याचे सार अबाधित राहते. हाच तर्क एखाद्या जिवाला त्याच्या अनेक जन्मांतही लागू होतो: आत्म्याचा मूळ स्वभाव, अनंत ज्ञान व आनंद प्राप्त करण्याची त्याची क्षमता, जन्मोजन्मी त्याचे बाह्य देह बदलले तरी टिकून राहते. अशा प्रकारे अनेकांतवाद कठोर द्वैते विरघळवतो, हे दाखवून की परस्परविरोधी वाटणारी अनेक विधाने, आपापल्या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, एकाच वेळी खरी असू शकतात. हे तत्त्व तत्त्वार्थ सूत्राचा पाचवा अध्याय, द्रव्य, गुण आणि पर्याय यांच्या वर्णनात अधिक विकसित करतो.

ही तत्त्वमीमांसा शिस्तबद्ध भाषेत आणि विचारात मांडण्यासाठी, दुसऱ्या शतकातील आचार्य समंतभद्रांनी आपल्या आप्तमीमांसा या ग्रंथात, ज्याला देवागमस्तोत्र असेही म्हणतात, नयवाद, म्हणजे आंशिक दृष्टिकोनांची व्यवस्था, आणि स्याद्वाद, म्हणजे सशर्त विधानाचे तर्कशास्त्र, ही भगिनी-सिद्धांते स्पष्ट केली. स्याद्वाद तात्त्विक विधानांपूर्वी “स्यात्” हे विशेषण ठेवतो; त्याचा अर्थ “एका विशिष्ट अर्थाने” किंवा “एका विशिष्ट दृष्टिकोनातून” असा होतो. त्यामुळे प्रत्येक दावा प्रामाणिकपणे सत्याची संपूर्णता म्हणून नव्हे, तर सत्याचा एक खरा कोन म्हणून मांडला जातो. सप्तभंगी या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या सात भागांच्या सूत्रीकरणाद्वारे, जैन ज्ञानमीमांसा अस्तित्व, नास्तित्व, अवक्तव्यता आणि त्यांच्या संयोगांचा सूक्ष्म हिशेब ठेवते; ती साधकाला हट्टीपणा, अहंकार आणि पूर्वग्रहापासून वाचवणारी उत्तम बौद्धिक चौकट देते. समंतभद्रांनी तत्त्वार्थ सूत्रावरील विस्तृत भाष्य गंधहस्तिमहाभाष्यही रचले; या सिद्धांताच्या प्रमुख शिल्पकारांपैकी एक म्हणून त्यांचे स्थान त्यामुळे पक्के झाले.

तत्त्वार्थ सूत्र 1.34 आणि 1.35 नयवादाने वापरल्या जाणाऱ्या दृष्टिकोनांचे, म्हणजे नयांचे, पुढे सात प्रकार करतात: नैगम, म्हणजे वस्तूच्या अभिप्रेत उपयोगाचा विचार करणारा सामान्य किंवा प्रयोजनमूलक दृष्टिकोन; संग्रह, म्हणजे सामायिक वर्गानुसार वस्तूंना गटांत मांडणारा सामान्यीकरणाचा दृष्टिकोन; व्यवहार, म्हणजे दैनंदिन उपयुक्ततेशी संबंधित व्यावहारिक दृष्टिकोन; आणि ऋजुसूत्र, म्हणजे वस्तूच्या केवळ सध्याच्या स्थितीकडे लक्ष देणारा क्षणिक दृष्टिकोन. या सप्तविध योजनेला पूर्णत्व देतात उत्तरोत्तर सूक्ष्म होत गेलेले तीन शाब्दिक दृष्टिकोन: शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत; जे व्याकरण, व्युत्पत्ती आणि उच्चाराच्या क्षणी शब्द वर्णन करत असलेली अचूक क्रिया यांच्या आधारे अर्थ वेगळा करतात. प्रत्येक दृष्टिकोन आपल्या वस्तूबद्दल खरोखरच काहीतरी खरे पकडतो; जैन आचार्य ज्या चुकीबद्दल इशारा देतात ती यांपैकी कोणताही एक दृष्टिकोन धरण्यात नाही, तर त्यालाच संपूर्ण सत्य समजण्यात आहे; हीच मानसिक सवय सुधारण्यासाठी अनेकांतवाद अस्तित्वात आहे.

शतकांनंतर, जैन विद्वान मल्लिषेण यांच्या स्याद्वादमंजरी या हेमचंद्रांच्या अन्ययोगव्यवच्छेदिकेवरील भाष्याने, या सिद्धांताचे सर्वात लाडके उदाहरण जतन केले. अनेक आंधळे हत्तीच्या वेगवेगळ्या भागांना स्पर्श करतात, एक पाय, एक कान, सोंड; आणि प्रत्येक जण आपला आंशिक अनुभवच पूर्ण सत्य असल्याचा हट्ट धरतो, जरी प्रत्येक वर्णन आपल्या मर्यादेपर्यंत खरेच असते. ही बोधकथा कोणाच्याही आकलनाची थट्टा करत नाही; ती प्रत्येकाला हत्तीचा एक खरा पैलू म्हणून सन्मानते, आणि एखाद्या भागाला संपूर्ण समजण्याची चूक अनावश्यक संघर्ष कसा निर्माण करते हेही दाखवते. जैन गुरूंनी प्रतिस्पर्धी शाखांशी वादविवादात ही कथा दीर्घकाळ वापरली आहे; प्रत्येक तात्त्विक भूमिका समानपणे बरोबर आहे असे घोषित करण्यासाठी नव्हे, तर एखाद्या विरोधी दाव्याची मर्यादा कुठे ओलांडली जाते याचे मूल्यमापन करण्यापूर्वी, त्या दाव्यात दडलेला वैध दृष्टिकोन खऱ्या संवादाने प्रथम शोधला पाहिजे, असा आग्रह धरण्यासाठी.

कठोर तर्कशास्त्रापलीकडे, अनेकांतवादाला बौद्धिक आणि आध्यात्मिक क्षेत्रांतील अहिंसेची परम अभिव्यक्ती म्हणून समजले जाते. ज्याप्रमाणे भौतिक अहिंसा प्रत्येक जिवाच्या शरीररूपी पवित्र आश्रयाबद्दल आदराची मागणी करते, त्याचप्रमाणे अनेकांतवाद इतरांच्या चेतनेबद्दल आणि दृष्टिकोनाबद्दल आदराची मागणी करतो. प्रतिस्पर्ध्यालाही सत्याची खरी झलक असू शकते, हे ओळखून तो सांप्रदायिक कलह आणि वैचारिक कट्टरता दूर करतो. या बौद्धिक करुणेचा सराव करून, साधक कार्मिक आवरणे शुद्ध करतो, शांत वैराग्य जोपासतो, आणि तीर्थंकर स्वतः मूर्त करत असलेल्या आध्यात्मिक मुक्तीच्या अमर्याद प्रकाशाच्या जवळ जातो. दैनंदिन जीवनात, हा सिद्धांत साधकाला नाकारण्यापूर्वी ऐकायला, प्रतिस्पर्धी विचारशाखेतही आंशिक सत्य शोधायला, आणि प्रत्येक श्रद्धा, ती कितीही खोलवर अनुभवलेली असली तरी, त्या नम्रतेने धारण करायला सांगतो, जी जाणते की संपूर्ण हत्ती केवळ केवलीच पाहतो.