अहिंसा परमो धर्मः

भारतीय विचारात काही शब्दप्रयोगांना अहिंसा परमो धर्मः, म्हणजे अहिंसा हा सर्वोच्च धर्म आहे, इतके वजन लाभले आहे. हे वचन महाभारताच्या अनुशासन पर्वातून घेतले आहे, जिथे शरपंजरी पडलेले भीष्म युधिष्ठिराला धर्मनिष्ठ राजाच्या कर्तव्यांचा उपदेश करतात. तिथे श्लोक १३.११७.३७ अहिंसेला सर्व सद्गुणांचे शिखर घोषित करतो; कर्मकांड, यज्ञ आणि युद्धातील विजयाच्याही वर तिचे स्थान आहे. महाकाव्य अहिंसेला अनेक नियमांपैकी एक नियम म्हणून नव्हे, तर मूळ म्हणून मांडते; कारण ज्याने खऱ्या अर्थाने हिंसा न करण्यावर प्रभुत्व मिळवले आहे, त्याने सत्य, दान आणि आत्मसंयम यांचा पायाही आधीच भक्कम केलेला असतो.

अहिंसेला केंद्रस्थानी ठेवणाऱ्या परंपरांमध्ये हे व्रत एकाच वेळी तीन स्तरांवर कार्य करते, असे समजले जाते. काय, म्हणजे शरीराची कृती, कोणत्याही प्राण्याची हत्या, क्रूरता आणि अनावश्यक हानी यांपासून दूर राहण्याचे आवाहन करते. वाचा, म्हणजे वाणी, कठोर शब्द, निंदा आणि उपहास दूर ठेवण्यास सांगते, जे दुसऱ्या व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला घाव घालतात. मन, सर्वात सूक्ष्म स्तर, मनालाच स्पर्श करते; प्रत्येक हानिकारक शब्द किंवा कृतीच्या आधी येणारा मत्सर, द्वेष आणि राग मुळातूनच उपटून टाकण्यास ते सांगते. जो साधक हात आवरतो पण हृदयात राग जोपासतो, त्याने अद्याप अहिंसा गाठलेली नाही; तिन्ही स्तर एकत्र आचरावेत आणि एकमेकांना आधार द्यावा, असे अभिप्रेत आहे.

पतंजली योगसूत्रांत अहिंसेला पाच यमांपैकी पहिले मानतात; हे नैतिक संयम योगाच्या अष्टांग मार्गाचे प्रवेशद्वार आहेत. सूत्र २.३५ सांगते: अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः, म्हणजे साधक अहिंसेत दृढ प्रस्थापित झाला की त्याच्या सान्निध्यात वैर संपते. हे सूत्र केवळ निग्रहाच्या पलीकडे जाणारे सामर्थ्य सुचवते. अहिंसेत खऱ्या अर्थाने स्थिर असलेला आत्मा असे तेज प्रसरवतो की इतरांचे शत्रुत्व शमते, इतकेच नव्हे तर नैसर्गिकरीत्या वैरी असलेले प्राणीही जवळ असताना आपली आक्रमकता सोडून देतात. पतंजली हे व्रत इतर सर्व यमांच्या आधी ठेवतात, कारण सत्य, अस्तेय आणि उर्वरित नैतिक पाया ज्या भूमीवर उभे राहायचे, ती भूमी हीच आहे.

जैन धर्म अहिंसेला इतर कोणत्याही परंपरेपेक्षा अधिक दूरवर नेतो; महावीरांनी आपल्या संन्यासी अनुयायांना शिकवलेल्या पाच महाव्रतांमध्ये, म्हणजे पंच महाव्रतांमध्ये, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह यांच्या बरोबरीने अहिंसेला पहिले स्थान दिले आहे. सर्वात प्राचीन जैन ग्रंथांपैकी एक असलेले आचारांग सूत्र महावीरांचा स्वतःचा आग्रह नोंदवते: कोणताही प्राणी, कितीही लहान असो, दुःख भोगू इच्छित नाही; म्हणून ज्ञानी लोक इतरांबाबत तीच काळजी दाखवतात जी आपल्यासाठी इच्छितात. जैन साधू किंवा साध्वीसाठी हे व्रत चालण्याच्या पद्धतीलाही नियमित करते, कारण पायाखाली कीटक चिरडले जाणार नाहीत याची काळजी घ्यावी लागते; तसेच बोलण्याच्या व खाण्याच्या पद्धतीलाही, कारण प्रत्येक कृतीचा इतर जीवांच्या कल्याणावर परिणाम होतो.

जैन अहिंसेच्या तात्त्विक खोलीचा पाया सार्वत्रिक चैतन्याच्या सिद्धांतावर आहे. आचार्य उमास्वाती रचित तत्त्वार्थसूत्र पाणी, अग्नी, वायू आणि वनस्पती यांमध्येही असणाऱ्या आत्म्यांची नोंद करते, पशू व मानवी जगाच्या परिचित क्षेत्रांसोबत; साध्या डोळ्यांना अदृश्य असलेल्या जीवरूपांपर्यंत नैतिक विचार विस्तारते. म्हणून जैन साधक दैनंदिन आचरणात वाढीव जागरूकता बाळगतो: पिण्यापूर्वी पाणी गाळणे, मातीचा अनावश्यक त्रास टाळणे आणि रात्री प्रवास मर्यादित ठेवणे, हे केवळ रूढी म्हणून नव्हे तर कोणत्याही आत्म्याच्या मुक्तिमार्गात अडथळा न आणण्याचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न म्हणून.

भगवद्गीता, तिच्या सोळाव्या अध्यायात, दैवी स्वभावाने जन्मलेल्याच्या गुणांमध्ये अहिंसेची गणना करते. श्लोक १६.२ अहिंसेला सत्य, क्रोधरहितता, त्याग आणि सर्व प्राण्यांविषयी करुणा यांच्या बरोबरीने दैवी स्वभावाची लक्षणे म्हणून नमूद करतो; त्याच अध्यायात वर्णिलेल्या आसुरी गुणांच्या विरुद्ध श्रीकृष्ण हे गुण मांडतात. गीतेची शिकवण शारीरिक पातळीच्या पलीकडे जाते: येथे अहिंसेसोबत सौम्यता, नम्रता आणि चंचलतेपासून मुक्त मन यांची जोड दिली आहे, जे सुचवते की अहिंसा हे एखादे विशिष्ट कृत्य नसून लोभ व द्वेषापासून शुद्ध झालेल्या मनाचे नैसर्गिक फळ आहे.

शरीर, वाणी आणि मन यांच्या संयमापलीकडे जैन आचार्य अहिंसेला विचारांच्या क्षेत्रात अनेकांतवाद, म्हणजे अनेक बाजूंच्या सत्याच्या सिद्धांताद्वारे विस्तारतात. कोणताही एक दृष्टिकोन सत्याचे संपूर्ण रूप धारण करू शकत नाही, आणि बौद्धिक हट्टीपणा हाच एक सूक्ष्म प्रकारचा हिंसाचार आहे, असे हा सिद्धांत मानतो. दैनंदिन जीवनात हे माहितीपूर्ण व क्रूरतामुक्त आहार, ज्यांच्याशी आपण सहमत नाही अशा मतांचे संयमाने ऐकणे आणि अहंकार व स्वसमर्थनाचा त्याग करण्याची तयारी यांमध्ये उतरते. बाहेरच्या दिशेने दाखवलेल्या करुणेला आतल्या दिशेनेही करुणेची जोड हवी; अपराधीपणा व स्वतःवरील टीका यांना सोडून द्यावे, जे अहिंसा ज्या शांततेची जोपासना करू पाहते, तिला अदृश्यपणे कमकुवत करतात.

अहिंसा शिकवणाऱ्या परंपरा तिला निष्क्रियता किंवा भीतीपासून काळजीपूर्वक वेगळे करतात. महाभारतातील भीष्मांचा स्वतःचा उपदेश अशा योद्ध्याने दिला होता ज्याने आयुष्यभर रणभूमीवर घालवले होते; आणि गीतेतील दैवी स्वभावाचे चित्र भ्याडपणाशी नव्हे तर निर्भयतेशी हानिरहितता जोडते. अहिंसेत प्रभुत्व मिळवणे म्हणजे असे दुर्मिळ सामर्थ्य बाळगणे, ज्याला स्वतःला हानीद्वारे सिद्ध करण्याची गरज उरत नाही; शास्त्रे त्यास अभय, म्हणजे निर्भयता, म्हणतात, जे अशा मनाचे फळ आहे जे ज्या चिंतांमुळे हिंसा जन्म घेते त्यांनी आधीच चालवलेले नसते. या प्रकाशात पाहिले तर अहिंसा परमो धर्मः हा माघार घेण्याचा सल्ला नसून मानवी आत्म्यासाठी उपलब्ध असलेल्या सर्वोच्च धैर्याचे आमंत्रण आहे.