ಅಹಿಂಸಾ ಪರಮೋ ಧರ್ಮಃ

ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಹಿಂಸಾ ಪರಮೋ ಧರ್ಮಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಷ್ಟು ಭಾರ ಹೊತ್ತ ಸೂತ್ರಗಳು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ; ಅಹಿಂಸೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮ. ಈ ಉಕ್ತಿ ಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವದಿಂದ ಬಂದಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಂಬಿನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ಭೀಷ್ಮರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ೧೩.೧೧೭.೩೭ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಹಾನಿ ಮಾಡದಿರುವುದನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಶಿಖರವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞ, ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ವಿಜಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಾ ಇತರ ನೈತಿಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಬೆಳೆಯುವ ಮೂಲವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾಕೆಂದರೆ ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸತ್ಯ, ದಾನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಂಯಮದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಭದ್ರಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ.

ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಶಿಸ್ತಾಗಿ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ವ್ರತವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಕಾಯ, ಅಂದರೆ ದೇಹದ ಕ್ರಿಯೆ, ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ, ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅನಗತ್ಯ ಹಾನಿಯಿಂದ ದೂರವಿರಲು ಕರೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಾಚ, ಅಂದರೆ ಮಾತು, ಕಠಿಣ ನುಡಿ, ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕೆಂದು ಸಾಧಕನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ; ಇವು ಇತರರ ಘನತೆಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮನಸ್, ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಂತ, ಮನಸ್ಸಿನ ಕುರಿತಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಾನಿಕಾರಕ ಮಾತು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಬರುವ ಅಸೂಯೆ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕೋಪವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತೊಗೆಯುತ್ತದೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾ ಕೈಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಡೆಹಿಡಿಯುವವನು ಇನ್ನೂ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತಲುಪಿಲ್ಲ; ಈ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಇತರವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಪತಂಜಲಿಯು ತಮ್ಮ ಯೋಗ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅಷ್ಟಾಂಗ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಐದು ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಮೊದಲನೆಯದೆಂದು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತ್ರ ೨.೩೫ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಅಹಿಂಸಾ-ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾಂ ತತ್-ಸನ್ನಿಧೌ ವೈರ-ತ್ಯಾಗಃ; ಅಂದರೆ ಸಾಧಕನು ಅಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಾಗ, ಆತನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವೈರಭಾವ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸೂತ್ರವು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಸಂಯಮಕ್ಕಿಂತ ಬಲವಾದದ್ದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ಆತ್ಮವು ಇತರರ ದ್ವೇಷವನ್ನು ನಿರಸ್ತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಗುಣವನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ; ಸ್ವಭಾವತಃ ವೈರಿಗಳಾದ ಜೀವಿಗಳೂ ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಕ್ರಮಣಶೀಲತೆಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಡುತ್ತವೆ. ಸತ್ಯ, ಕಳ್ಳತನವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಅಡಿಪಾಯದ ಉಳಿದ ಅಂಶಗಳು ನಿಲ್ಲಬೇಕಾದ ನೆಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಪತಂಜಲಿ ಈ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಯಮಗಳ ಮುಂದೆ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಜೈನ ಧರ್ಮವು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ಮಹಾವೀರರು ತಮ್ಮ ಸನ್ಯಾಸಿ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿದ ಐದು ಮಹಾವ್ರತಗಳ, ಅಂದರೆ ಪಂಚ ಮಹಾವ್ರತಗಳ ಪೈಕಿ ಇದನ್ನು ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಇಡುತ್ತದೆ; ಉಳಿದವು ಸತ್ಯ, ಕಳ್ಳತನವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಪರಿಗ್ರಹ. ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಆಚಾರಾಂಗ ಸೂತ್ರವು, ಎಷ್ಟೇ ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ನೋವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಹಾವೀರರ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಮಗಾಗಿ ಬಯಸುವ ಕಾಳಜಿಯನ್ನೇ ಇತರರಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಬೇಕು. ಜೈನ ಸನ್ಯಾಸಿ ಅಥವಾ ಸನ್ಯಾಸಿನಿಗೆ ಈ ವ್ರತವು ನಡೆಯುವ ರೀತಿಯನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೀಟಗಳನ್ನು ಕಾಲಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸಕದಂತೆ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಬೇಕು. ಮಾತು ಮತ್ತು ಊಟದ ರೀತಿಯನ್ನೂ ಇದು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಇತರ ಜೀವಿಗಳ ಕಲ್ಯಾಣದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.

ಜೈನ ಅಹಿಂಸೆಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಳವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚೈತನ್ಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಆಚಾರ್ಯ ಉಮಾಸ್ವಾತಿ ರಚಿಸಿದ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಸೂತ್ರವು, ನೀರು, ಬೆಂಕಿ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಜೀವಾತ್ಮಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಪರಿಚಿತ ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಲೋಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಬರಿಗಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಜೀವರೂಪಗಳಿಗೂ ನೈತಿಕ ಗಮನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೈನ ಸಾಧಕನು ದೈನಂದಿನ ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ: ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಮೊದಲು ಸೋಸುತ್ತಾನೆ, ಮಣ್ಣಿಗೆ ಅನಗತ್ಯ ಭಂಗ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ; ಯಾವ ಜೀವಾತ್ಮದ ಮುಕ್ತಿಯ ಹಾದಿಯನ್ನೂ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸದಿರುವ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಯತ್ನ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ೧೬.೨ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಸತ್ಯ, ಕೋಪದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕರುಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಸರಿಸಿ, ಅವನ್ನು ದೈವೀ ಮನೋಭಾವದ ಗುರುತುಗಳೆಂದು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ ಆಸುರೀ ಗುಣಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಗೀತೆಯ ಬೋಧನೆ ದೈಹಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ: ಇಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಮೃದುತ್ವ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆ ಇಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಅಹಿಂಸೆ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ದುರಾಸೆ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಜ ಫಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದೇಹ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಂತ್ರಣದಾಚೆಗೆ, ಜೈನ ಆಚಾರ್ಯರು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಅನೇಕಾಂತವಾದದ ಮೂಲಕ ವಿಚಾರಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕಾಂತವಾದವು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಸತ್ಯದ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಬೌದ್ಧಿಕ ಹಠಮಾರಿತನವೇ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಿಂಸೆ. ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಜಾಗರೂಕ ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯರಹಿತ ಆಹಾರ, ತಾವು ಒಪ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಆಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹೆಮ್ಮೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಡಲು ಸಿದ್ಧತೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೊರಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕರುಣೆಯು ಒಳಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಬೇಕು; ಅಹಿಂಸೆ ಬೆಳೆಸಲು ಬಯಸುವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಅಪರಾಧಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವ-ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು.

ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಅದನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆ ಅಥವಾ ಭಯದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರ ಬೋಧನೆ ಜೀವಮಾನವಿಡೀ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಯೋಧನಿಂದ ಬಂದದ್ದು; ಗೀತೆಯ ದೈವೀ ಸ್ವಭಾವದ ಚಿತ್ರಣವೂ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಹೇಡಿತನವಲ್ಲ, ನಿರ್ಭೀತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಹಿಂಸೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಇಲ್ಲದ ಅಪರೂಪದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು; ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಅದನ್ನು ಅಭಯ, ಅಂದರೆ ನಿರ್ಭೀತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತವೆ; ಹಿಂಸೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಆತಂಕಗಳಿಂದ ಇನ್ನು ನಡೆಸಲ್ಪಡದ ಮನಸ್ಸಿನ ಫಲ. ಈ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ, ಅಹಿಂಸಾ ಪರಮೋ ಧರ್ಮಃ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವ ಸಲಹೆಯಲ್ಲ; ಮಾನವ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಧೈರ್ಯದ ಆಹ್ವಾನ.