ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮੋ ਧਰਮ

ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਵਾਕ ‘ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮੋ ਧਰਮਃ’ ਜਿੰਨਾ ਭਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਰਥਾਤ ਅਹਿੰਸਾ ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਨ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ’ਤੇ ਪਏ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ 13.117.37 ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਿਖਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੱਗ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਵਿ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਮੂਲ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਨੈਤਿਕ ਕਰਤੱਵ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਾਨੀ ਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਚ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਯਾ, ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕਰਮ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਚਨ, ਅਰਥਾਤ ਬੋਲ, ਸਾਧਕ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਤਾਨੇ-ਮਿਹਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਪੱਧਰ, ਮਨ ਦੀ ਈਰਖਾ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਅਤੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਧਕ ਹੱਥ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਅਜੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਪਾਈ; ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦਾ ਹੋਇਆ।

ਪਤੰਜਲੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਮਾਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸੂਤਰ 2.35 ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਅਹਿੰਸਾਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਯਾਂ ਤਤ੍ਸੰਨਿਧੌ ਵੈਰਤ੍ਯਾਗਃ, ਅਰਥਾਤ ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਤਰ ਕੇਵਲ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਸੰਜਮ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਐਸਾ ਭਾਵ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੈਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਅਸਤੇਯ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੈਤਿਕ ਨੀਂਹ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ।

ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ ਪੰਜ ਮਹਾਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੱਚ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਨਾਲ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਚਾਰਾਂਗ ਸੂਤਰ, ਮਹਾਵੀਰ ਦਾ ਇਹ ਆਪਣਾ ਆਗ੍ਰਹ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ, ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹੀ ਸੰਭਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਸਾਧਵੀ ਲਈ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਤੁਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਕੁਚਲਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਤੇ ਖਾਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕਰਮ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਉਸ ਦੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਆਚਾਰਿਆ ਉਮਾਸ੍ਵਾਤੀ ਰਚਿਤ ਤੱਤ੍ਵਾਰਥ ਸੂਤਰ ਜਲ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਅਦਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਰੂਪਾਂ ਤੱਕ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੈਨ ਸਾਧਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚੇਤਤਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪੀਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਛੇੜਨ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਫ਼ਰ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਹੈ।

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਆਪਣੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਸੁਭਾਅ ਲੈ ਕੇ ਜਨਮੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਲੋਕ 16.2 ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੈਵੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਆਸੁਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗੀਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਰੀਰਕ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇੱਥੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ-ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਭ ਅਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਫਲ ਹੈ।

ਕਾਯਾ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਜਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਜੈਨ ਆਚਾਰਿਆ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੰਪੂਰਨ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਹਠਧਰਮੀ ਆਪ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਚੇਤ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ-ਰਹਿਤ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਢਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲਾਈ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਫੈਲਾਈ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੋਸ਼-ਭਾਵ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਅਹਿੰਸਾ ਵੱਲੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਹਿੰਸਾ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆਤਾ ਜਾਂ ਭੈਅ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਯੋਧੇ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਦੈਵੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਡਰਪੋਕਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਉਹ ਦੁਰਲੱਭ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਭਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਡਰਤਾ, ਉਸ ਮਨ ਦਾ ਫਲ ਜੋ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ‘ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮੋ ਧਰਮਃ’ ਕੋਈ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਸ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ।