ਪਰਯੁਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦਾ ਦਿਨ

ਪਰਯੁਸ਼ਣ ਜੈਨ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਠਹਿਰਨਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਚਾਰੀਆ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੜ ਜਾਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਗਸਤ ਜਾਂ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਵਿਰਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਰਵਣ, ਵਰਤ, ਆਤਮ-ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਪੰਜ ਮਹਾਵਰਤਾਂ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

“ਪਰਯੁਸ਼ਣ ਪਰਵ: ਜੈਨ ਖਿਮਾ ਮਹਾਪਰਵ” ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਲੇਖ ਦਸ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਤੱਕ।

ਪਰਯੁਸ਼ਣ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿੰਡੋ-ਪਿੰਡ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੈਨ ਸਾਧੂ-ਸਾਧਵੀਆਂ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਰੁੱਝੇਵਿਆਂ ਭਰੇ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਉਣੇ ਔਖੇ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਨਿਯਮ ਰੂਹਾਨੀ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਜੈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਾਰੀਆ ਭਦ੍ਰਬਾਹੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਤਗੜ੍ਹ ਸੂਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨੱਬੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਰੋਤੇ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨਕਲਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਬਾਰੀਕ ਲਘੂ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਮਾਜ ਇਕੱਠਾ ਬੈਠ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੋ ਮੁੱਖ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਅੱਠ ਦਿਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਵਤਸਰੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਗੰਬਰ ਦਸ ਦਿਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਸ ਲਕਸ਼ਣ ਪਰਵ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਦੋਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਦਿਨ ਉਹ ਤੱਤਵਾਰਥ ਸੂਤਰ 9.6 ਵਿੱਚ ਗਿਣਾਏ ਦਸ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: ਖਿਮਾ, ਮਾਰਦਵ, ਆਰਜਵ, ਸ਼ੌਚ, ਸੱਚ, ਸੰਜਮ, ਤਪ, ਤਿਆਗ, ਆਕਿੰਚਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ।

ਦੋਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਇੱਕੋ ਹੈ। ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਘੱਟ ਭੋਜਨ, ਘੱਟ ਬੋਲ, ਘੱਟ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ।

ਪਰਯੁਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਦੇ ਕਈ ਪੱਧਰ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੈਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਬਲਿਆ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਦਿਨ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤੇਲ, ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੂਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਦਾ ਆਯੰਬਿਲ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਤ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਲ ਭਰ ਦਾ ਵਰਸ਼ੀਤਪ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਤਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਯੁਸ਼ਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਸਾਈਟ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਮੀਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪਾਠ, ਧਿਆਨ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਭੋਜਨ ਸਾਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਮਾਂ ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਭਾਦੋਂ ਸ਼ੁਕਲ ਚੌਥ ਨੂੰ ਸੰਵਤਸਰੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਹੈ। ਸੰਵਤਸਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਲਾਨਾ ਦਿਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਗੰਬਰ ਆਪਣੇ ਦਸ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੇ ਪੱਖ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਖਿਮਾਵਣੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਮਣ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ “ਖਾਮੇਮਿ ਸਵ੍ਵੇ ਜੀਵੇ” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗਾਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: “ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਜੀਵ ਮੈਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਨ; ਸਭ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ “ਮਿੱਛਾਮਿ ਦੁੱਕੜਮ” ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਬੋਲ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਜਨਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਹਮਣੇ, ਚਿੱਠੀ ਜਾਂ ਸੁਨੇਹੇ ਰਾਹੀਂ। ਇਹ ਪਰਵ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਅਹਿੰਸਾ ਉਸ ਦਿਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ।