ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ

ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਹਿੰਸਾ, ਯਾਨੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਿੰਸਾ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਗ ਆਚਾਰੰਗ ਸੂਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਠ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨਾਂ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੱਖ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ।

ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ: ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੀਵ, ਯਾਨੀ ਆਤਮਾ, ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੰਗ ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਤੱਤ੍ਵਾਰਥ ਸੂਤਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਏਕੇਂਦ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਛੋਹ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੌਦੇ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ, ਅਤੇ ਪੰਚੇਂਦ੍ਰਿਯ ਤੱਕ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੰਜੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵੱਧ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਇੱਕ-ਇੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਵੀ, ਜੋ ਅੱਖ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਆਤਮਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜੈਨ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਛਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਹ ਝਾੜਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਦਿੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਸਦੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ।

ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਰਮ (ਕਿਰਿਆ) ਵਿੱਚ, ਬਚਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਅਹਿੰਸਾ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਨਾ ਚੁੱਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਚਾਹ ਕੇ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਕੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਸਰੀਰਕ ਸੰਜਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਭਰਿਆ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਚਿੰਤਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਇਸ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਧੂ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਵੀ ਚਪੇੜ ਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਹਰ ਕਦਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਮ ਝਾੜੂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੀੜੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਰਾਹੀਂ ਛਾਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚਲੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅਣਵੇਖੇ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਹਪੱਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਹ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚਲੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ। ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਅਤਿ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਉਸ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਦਿੱਸਦਾ ਅਤੇ ਅਣਦਿੱਸਦਾ ਰੂਪ ਬਰਾਬਰ ਸੱਚੀ ਆਤਮਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਸੱਚੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

ਅਹਿੰਸਾ ਜੈਨ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਆਂਡੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ ਅਤੇ ਆਲੂ ਵਰਗੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁੱਟਣਾ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਨੇਕ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫਲ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਉਸ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਤੋੜੇ ਫਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰੀ ਪੁੱਟੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੱਖੀ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜੈਨ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਕੀੜੇ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਸੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਧੂ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਲੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੂਖ਼ਮ ਪਦਾਰਥ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਸਕ, ਛਲ-ਕਪਟ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮਾਲਕੀ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਹਿੰਸਕ ਕਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ, ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਕਰਮ-ਪਦਾਰਥ ਖਿੱਚਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਉਸਨੂੰ ਹਲਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਕੇਵਲ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅਮਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਬੋਝਲ ਆਤਮਾ ਜਨਮ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਜੈਨ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸੰਦ ਮੰਨ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਪਦਾਰਥ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਸਕ ਕਰਮ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜੈਨ ਅਹਿੰਸਾ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੱਕ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਪਰਖ ਉੱਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਹੋਰ ਵਿਲੱਖਣ ਜੈਨ ਅਭਿਆਸ, ਸਾਧੂ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਤੱਕ, ਇਸੇ ਇੱਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਪੂਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੈਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸਨੂੰ ਉਸ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਹੋਰ ਚੋਣ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਆਖ਼ਰ ਪਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।