ଅହିଂସା

ଜୈନ ଧର୍ମ ଅହିଂସାକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପ୍ରତି ହିଂସାହୀନ ଆଚରଣକୁ, ନିଜ ଶିକ୍ଷାର ଠିକ୍ କେନ୍ଦ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଆଚାରାଙ୍ଗ ସୂତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏହାର ବିଧିବଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆଚାରାଙ୍ଗ ସୂତ୍ର ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରଥମ ଅଙ୍ଗ, ଏବଂ ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀଙ୍କ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପାଠଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅହିଂସାକୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ; ଅହିଂସାକୁ ଅନେକ ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଯାହା ଉପରେ ଠିଆ ହୁଏ ସେହି ଭିତ୍ତି ଭାବେ ଏଥିରେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅହିଂସା କେବଳ ମାଝେ ମାଝେ ପାଳନୀୟ ଅଭ୍ୟାସ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତା ସହିତ ତୌଲିବା ପାଇଁ ଏକ ଭଲ ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହା ଯେତେ ଛୋଟ ହେଉ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରେ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଇ ନ ପାରୁଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

ଏହି ବିସ୍ତାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାର୍ଶନିକ ଦାବି ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଛି: ଜୈନ ଶିକ୍ଷା କହେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଜୀବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମା, ରହିଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ, ସେ ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ରହୁ, ସମାନ ମୂଲ୍ୟର। ଆଚାରାଙ୍ଗ ସୂତ୍ର ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଏହା ଏକେନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ। ଏକେନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୀବଙ୍କର କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥାଏ; ଯଥା ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଳ, ଏବଂ ମାଟି ଓ ଅଗ୍ନିର କିଛି ରୂପ। ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୀବଙ୍କର ପାଞ୍ଚୋଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥାଏ; ମଣିଷ ଓ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରାଣୀ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଅଧିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଜୀବ ଅଧିକ ତୀବ୍ରତାର ସହ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ତେଣୁ ସେ ଆହୁରି ଅଧିକ ଯତ୍ନ ଦାବି କରେ। ତଥାପି, ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଜୋର ଦେଇ କହେ ଯେ ଆଖିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ସରଳତମ ଏକେନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ମାନବ ଆତ୍ମା ପରି ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମା ରହିଛି। ସେଥିପାଇଁ ଜଣେ ଜୈନ ଜଳ ପିଇବା ପୂର୍ବରୁ ତାକୁ କନାରେ ଛାଣେ ଏବଂ ଚାଲିବା ପୂର୍ବରୁ ରାସ୍ତା ବୁହାରେ; ଏହି ଯତ୍ନ ଯେଉଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ କମ୍ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ।

ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ହିଂସା ଘଟିପାରେ ଏପରି ତିନୋଟି ପଥ ପୃଥକ କରେ: କର୍ମରେ, ବାଣୀରେ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ; ପ୍ରକୃତ ଅହିଂସାରେ ଏହି ତିନୋଟିରେ ସଂଯମ ଆବଶ୍ୟକ। କେହି କାହାକୁ କେବେ ଆଘାତ ନ କରି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଅହିତ କାମନା କରି କିମ୍ବା ଆଘାତ ଦେବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କଥା କହି ଅହିଂସା ଲଙ୍ଘନ କରିପାରେ। ଏହି ତ୍ରିବିଧ ବୁଝାମଣାରୁ ହିଁ ଜୈନ ସାଧୁମାନେ ଶାରୀରିକ ସଂଯମ ପରି କଠୋରତାର ସହ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୃଦୁ ବାଣୀର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି; କଠୋର ଶବ୍ଦ ବା କ୍ରୋଧର ଚିନ୍ତାକୁ ଶାରୀରିକ ହିଂସା ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ନ ଭାବି, ତାକୁ ଏକ ପ୍ରକାର ଆଘାତ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ମାପଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ, ବିବାଦରେ ନିଜର ସଂଯମ ହରାଉଥିବା ସାଧୁ, କାହାକୁ ଆଘାତ ନ କରି ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଆଘାତ କରେ ତାର ପରି ଅହିଂସା-ବ୍ରତରେ ବିଫଳ।

ଜୈନ ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ ଅହିଂସାକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଖୁଚୁରା ବିବରଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ଜଣେ ସାଧୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦ ଆଗରୁ ଏକ କୋମଳ ଝାଡୁରେ ଆଗ ମାଟି ସଫା କରନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ପୋକମାଙ୍କୁଡ଼ି ପାଦ ତଳେ ଚିପିହୋଇ ନ ଯାଆନ୍ତି। ପିଇବା ପାଣିକୁ କନାରେ ଛାଣନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବମାନେ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଯାତ୍ରା ଏଡ଼ାନ୍ତି, କାରଣ ସେତେବେଳେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜୀବ ଉପରେ ପାଦ ପଡ଼ିବାର ବିପଦ ବଢ଼େ। କିଛି ଜୈନ ସାଧୁ ମୁଖ ଉପରେ ଏକ କନା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୁଖବସ୍ତ୍ରିକା ବା ମୁହପତ୍ତି କୁହାଯାଏ; ନିଶ୍ୱାସ ସହିତ ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଟାଣି ନେବା କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କୁ ହାନି କରିବା ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ। ବାହ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରଥା ଅତ୍ୟଧିକ ମନେ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଭିତରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ ଏହି ବିଶ୍ୱାସରୁ ଆସେ ଯେ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମା ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରକୃତ ସୁରକ୍ଷାର ଯୋଗ୍ୟ।

ଅହିଂସା ଜୈନ ଆହାରକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ଏହା ମାଂସ, ମାଛ ଓ ଅଣ୍ଡାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଜନ କରେ, ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ପିଆଜ, ରସୁଣ ଓ ଆଳୁ ପରି ମୂଳ ପନିପରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରେ। ମାଟିରୁ ମୂଳ ଟାଣିବା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମାରିବା ଭାବେ ବିବେଚିତ, ସାଙ୍ଗରେ ଚାରିପାଖ ମାଟିରେ ରହୁଥିବା ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ମରନ୍ତି; କେବଳ ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ନୁହେଁ। ଏହାର ବିପରୀତରେ, ଫଳ ଓ ଶସ୍ୟ ଯେଉଁ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଫଳେ, ତାକୁ ନ ମାରି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇପାରେ; ସେଥିପାଇଁ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଗଛରୁ ତୋଳାଯାଇଥିବା ଫଳ ଓ ମାଟିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଟାଣାଯାଇଥିବା ମୂଳ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ରେଖା ଟାଣେ। ନିଷ୍ଠାବାନ ଜୈନମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରଦୀପର ଆଲୋକ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ପୋକମାନେ ଅଲକ୍ଷିତରେ ଖାଦ୍ୟରେ ପଡ଼ିବାର ସମ୍ଭାବନା ସେତେବେଳେ ଅଧିକ। ଅନେକେ ଘରେ ନିଜର ପିଇବା ପାଣି ସେହି ଭାବନାରେ ଛାଣନ୍ତି, ଯାହା ସାଧୁ-ଆଚାରକୁ ପଥ ଦେଖାଏ।

ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଅହିଂସାକୁ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଏହାର ବୁଝାମଣା ସହିତ ସିଧାସଳଖ ଯୋଡ଼େ। ଜୈନ ଧର୍ମ କର୍ମକୁ ରୂପକ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଭାବେ ବିବେଚନା କରେ, ଯାହା ହିଂସାତ୍ମକ, ପ୍ରତାରଣାମୂଳକ କିମ୍ବା ଅଧିକାରବୋଧଜନିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତରେ ଆତ୍ମା ସହିତ ଲାଗିଯାଏ, ତାକୁ ଭାରୀ କରେ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ସହିତ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧେ। ଯେତେ ଛୋଟ ହେଉ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହିଂସାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ମଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଆତ୍ମା ଆଡ଼କୁ ଟାଣେ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; ସଂଯମ ଓ କରୁଣା କେବଳ ଏହାକୁ ହାଲୁକା ରଖନ୍ତି। ଅତଏବ, ଅହିଂସା କେବଳ ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ନୁହେଁ, ମୁକ୍ତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଥିବା ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ମଧ୍ୟ; କାରଣ ହିଂସାରେ ଭାରୀ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମା, ଜୈନ ସାଧନାର ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଯେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି, ତାହା ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ପରମ୍ପରାମାନେ କର୍ମକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ନୈତିକ ହିସାବର ଏକ ଉପକରଣ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି; ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଏହାକୁ ଏକ ପ୍ରକୃତ, ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଯାହା ଏକ ହିଂସାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଜମା କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ଜୈନ ଅହିଂସା ଅଧିକାଂଶ ଅନ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ଅହିଂସାଠାରୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆଚରଣର ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିବରଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁ ଦୂର ବିସ୍ତାରିତ।

ଅହିଂସାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଜୈନ ଧର୍ମର ଏକକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଏବଂ ପରୀକ୍ଷା କଲେ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଠିଆ ହୁଏ। ସାଧୁମାନଙ୍କ ପୋଷାକ ଓ ଆହାରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜୀବମାନଙ୍କର ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଜୈନ ପ୍ରଥା ଏହି ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ଫେରେ, ଯାହାକୁ ଏହାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସବୁଠାରୁ ଆକ୍ଷରିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଅହିଂସାକୁ ଅନେକ ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଏହାକୁ ସେହି ମାପଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଦେଖେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟ ପସନ୍ଦ, ଯେତେ ଛୋଟ ହେଉ, ଶେଷରେ ମାପାଯାଏ।