પર્યુષણ અને ક્ષમાનો દિવસ

પર્યુષણ જૈન વર્ષનો સૌથી પવિત્ર અને સૌથી ગહનપણે પાળવામાં આવતો સમયગાળો છે. તેના નામનો સામાન્ય અર્થ સ્થિર રહેવું અને સાથે આવવું એવો લેવાય છે. કેટલાક આચાર્યો તેને ચારે બાજુથી કર્મો બળી જવાના અર્થમાં પણ સમજાવે છે. તે ભાદરવા માસમાં, સામાન્યતઃ ઑગસ્ટ કે સપ્ટેમ્બરમાં આવે છે. તે એક દિવસનો ઉત્સવ નથી. તે સામાન્ય જીવનમાંથી લીધેલો લાંબો વિરામ છે, જે શ્રવણ, ઉપવાસ, આત્મ-પરીક્ષણ અને અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય તથા અપરિગ્રહનાં પાંચ મહાવ્રતોના નવીકરણને સમર્પિત છે.

“પર્યુષણ પર્વ: જૈન ક્ષમા મહાપર્વ” નામનો સહચર લેખ દસ ધર્મો અને ક્ષમાના શબ્દોને નજીકથી જુએ છે. આ લેખ સમગ્ર ઋતુને, વર્ષાની પૃષ્ઠભૂમિથી મેળ-મિલાપના અંતિમ દિવસ સુધી, જુએ છે.

પર્યુષણ વર્ષા ઋતુનો પર્વ છે, જ્યારે જૈન સાધુ-સાધ્વીઓ વિહાર કરતાં નથી. વર્ષામાં અસંખ્ય સૂક્ષ્મ જીવો ધરતીની સપાટી પર આવે છે, અને ગામેગામ ચાલવાથી તેઓ કચડાઈ જાય. તેથી જૈન સાધુ-સાધ્વીઓ ચોમાસાના મહિનાઓમાં એક જ સ્થળે સ્થિર રહે છે. ગૃહસ્થો એ જ સમયનો ઉપયોગ તેમની નજીક જવા, તેમનો ઉપદેશ સાંભળવા અને વ્યસ્ત ઋતુઓમાં ન પાળી શકાય એવાં વ્રત લેવા માટે કરે છે. આ રીતે અહિંસામાંથી જન્મેલો નિયમ આધ્યાત્મિક નિકટતાનો કાળ બની જાય છે.

શ્વેતાંબર જૈનોમાં આ દિવસોનું કેન્દ્રીય શાસ્ત્ર કલ્પસૂત્ર છે, જે પરંપરા મુજબ આચાર્ય ભદ્રબાહુની રચના માનવામાં આવે છે. તેમાં તીર્થંકરોનાં જીવન, વિશેષ કરીને પાર્શ્વનાથ અને મહાવીરનાં, તથા તેમની પછી આવેલા આચાર્યોની પરંપરાઓ આપેલી છે. શ્વેતાંબર પરંપરામાં વાચન ચોથા દિવસે શરૂ થાય છે અને મહાવીરના જન્મનો વૃત્તાંત પાંચમા દિવસે સંભળાવાય છે. કેટલાક સમૂહો તેના બદલે અંતગડ સૂત્ર વાંચે છે. એ ગ્રંથમાં મોક્ષ પામેલા નેવું વ્યક્તિઓનું વર્ણન છે.

પરંપરા માને છે કે કલ્પસૂત્રના શબ્દો અર્થ સમજ્યા વિના માત્ર સાંભળવાથી પણ શ્રોતા બદલાઈ શકે છે. સૌથી જૂની ઉપલબ્ધ પ્રતો ચૌદમી સદીની છે, અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઘણી પ્રતો સુંદર લઘુચિત્રોથી શણગારવામાં આવી હતી. સમાજ સાથે મળીને સાંભળે છે, અને આ પઠનને ઉપદેશ જેટલું જ ભક્તિકર્મ ગણવામાં આવે છે.

બે મુખ્ય જૈન પરંપરાઓ આ સમયને જુદાં સ્વરૂપે પાળે છે. શ્વેતાંબરો આઠ દિવસ પાળે છે, જે સંવત્સરી સાથે સમાપ્ત થાય છે. દિગંબરો દસ દિવસ પાળે છે, જે દસલક્ષણ પર્વ તરીકે ઓળખાય છે અને ભાદરવા સુદ પાંચમથી શરૂ થાય છે. દરેક દિવસે તેઓ તત્ત્વાર્થ સૂત્ર 9.6માં ગણાવેલા દસ ધર્મોમાંના એક પર ચિંતન કરે છે. એ છે: ક્ષમા, માર્દવ, આર્જવ, શૌચ, સત્ય, સંયમ, તપ, ત્યાગ, આકિંચન્ય અને બ્રહ્મચર્ય.

બંને માર્ગોનો હેતુ એક છે. તેઓ ગૃહસ્થને આ દિવસોને સાધુ-જીવનના અભ્યાસ તરીકે જોવાનું કહે છે: ઓછું ભોજન, ઓછું બોલવું, ઓછો વેપાર અને આત્મા પર વધુ ધ્યાન.

પર્યુષણમાં ઉપવાસના અનેક સ્તરો હોય છે. ઘણા ગૃહસ્થ જૈનો સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત વચ્ચે માત્ર ઉકાળેલું પાણી લે છે, અને કેટલાક લગાતાર ઘણા દિવસો ઉપવાસ કરે છે. અન્ય લોકો દિવસમાં એક વાર ભોજન લે છે, અથવા તેલ, મસાલા અને મીઠા વિના સાદું આયંબિલ ભોજન લે છે. ઉપવાસની લંબાઈથી કોઈનું મૂલ્યાંકન થતું નથી. દરેક વ્યક્તિ પોતાના સ્વાસ્થ્ય પ્રમાણે માપ નક્કી કરે છે.

વર્ષીતપ નામનો આખા વર્ષનો તપ અલગ સાધના છે અને પર્યુષણનો ભાગ નથી. તેનું વર્ણન આ સાઇટના અલગ લેખમાં છે.

દરરોજ સાંજે પ્રતિક્રમણ થાય છે, જે દિવસના વિચારો, વચનો અને કર્મોની ઔપચારિક સમીક્ષા છે, જેમાં દોષો ઓળખીને મુક્ત કરવામાં આવે છે. દિવસો શાસ્ત્ર-વાચન, ધ્યાન, મંદિર-પૂજા અને દાનથી ભરાય છે. પરિવારો ભોજન સાદું કરે છે અને વેપાર, મનોરંજન તથા દેખાડાને બાજુ પર મૂકે છે.

આ કાળનો અંત ક્ષમાથી થાય છે. શ્વેતાંબરો ભાદરવા સુદ ચોથે સંવત્સરી ઊજવે છે, જે તેમના આઠ દિવસનો અંતિમ દિવસ છે. સંવત્સરી એટલે વાર્ષિક દિવસ. આ દિવસે આખા વર્ષનાં પાપો માટે પ્રતિક્રમણ કરવામાં આવે છે. દિગંબરો દસ દિવસ પૂરા થયા પછી, આગામી પક્ષના પહેલા દિવસે ક્ષમાવણી ઊજવે છે.

પ્રતિક્રમણમાં સાધક પ્રાકૃત ગાથા બોલે છે જે “ખામેમિ સવ્વે જીવે” થી શરૂ થાય છે. તેનો અર્થ છે: “હું સર્વ જીવોને ક્ષમા આપું છું, સર્વ જીવો મને ક્ષમા કરો, સર્વ સાથે મારી મૈત્રી છે અને કોઈની સાથે વેર નથી.” પછી લોકો એકબીજાને “મિચ્છામિ દુક્કડમ” કહે છે, જેનો આશય છે કે જાણતાં કે અજાણતાં થયેલું કોઈ પણ અનુચિત કાર્ય નિષ્ફળ બને. આ શબ્દો યુવાનો વડીલોને અને વડીલો યુવાનોને કહે છે. તે મિત્રો, સગાં-સંબંધીઓ અને અજાણ્યાઓને પણ કહેવાય છે, રૂબરૂ, પત્ર કે સંદેશ દ્વારા. આ પર્વ શીખવે છે કે સાચી અહિંસા એ હૃદયમાંથી શરૂ થાય છે, જે દ્વેષથી મુક્ત હોય.