અપરિગ્રહ

જૈન ધર્મની પવિત્ર પરંપરામાં, અપરિગ્રહ પાંચ મહાવ્રતોમાંના એક તરીકે સ્થાપિત છે, જેમનાં નામ તત્ત્વાર્થ સૂત્ર તેના સાતમા અધ્યાયમાં આપે છે: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અને અપરિગ્રહ. અપરિગ્રહ પાંચમું છે, અને ઘણા જૈન આચાર્યોની દૃષ્ટિએ તે એવું વ્રત છે જે બાકીનાં ચારને એકબીજા સાથે બાંધે છે. તત્ત્વાર્થ સૂત્ર 7.1 આ પાંચને એવા પંચગુણા વ્રત તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે જે દરેક તપસ્વીએ તેના સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં ધારણ કરવાનું હોય છે. શ્લોક 7.8 પછી અપરિગ્રહ માટેના ચોક્કસ આચારો રજૂ કરે છે: સાધકે પોતે રાખેલી વસ્તુઓના જથ્થા અને મૂલ્ય પર દૃઢ મર્યાદાઓ નક્કી કરવી જોઈએ, અને તે મર્યાદાઓને આખા જીવન દરમિયાન ચૂપચાપ વધવા દેવાને બદલે નિયમિતપણે તપાસી ઘટાડવી જોઈએ.

તેના મૂળમાં, અપરિગ્રહ એ સભાનપણે મમત્વ ન રાખવાની, અનાસક્તિની અને કશાને જોરથી ન પકડવાની સાધના છે. જૈન આચાર્યો તેને એક તરફ વસ્તુઓ મર્યાદિત કરવાની બાહ્ય પ્રથા અને બીજી તરફ મન જે કંઈ સ્પર્શે તેના પરની પકડ ઢીલી કરવાની આંતરિક પ્રથા, એમ બંને રીતે વર્ણવે છે. તેઓ બાહ્ય પરિગ્રહ—ધન, જમીન અને વસ્તુઓ જેવું બહારનું સ્વામિત્વ—અને આંતર પરિગ્રહ—આસક્તિ, ક્રોધ, અહંકાર અને લાલસા જેવું આંતરિક સ્વામિત્વ, જે હાથ ખાલી હોય ત્યારે પણ માણસને બાંધી શકે છે—વચ્ચે ભેદ પાડે છે. જૈન દૃષ્ટિકોણ શીખવે છે કે સાચી આધ્યાત્મિક મુક્તિ, મોક્ષ, માટે આત્માએ બંને પ્રકારના ભાર ઉતારવા જરૂરી છે. જ્યારે માણસ ભૌતિક ધન, દરજ્જો, અને છેવટે ભાવનાત્મક આસક્તિઓને પણ વળગી રહે છે, ત્યારે તે વળગણ કર્મિક બંધનો સર્જે છે, જે આત્માને પુનર્જન્મના અનંત ચક્રમાં બાંધી રાખે છે. જૈન દર્શન જે ઊંડા અવરોધને ઓળખે છે, તે માત્ર ઇચ્છિત વસ્તુ નહીં, પણ ઇચ્છા પોતે છે; માણસ બહારથી વસ્તુનો ત્યાગ કરી શકે છે છતાં અંદરથી હજી તેની ઝંખના કરતો રહી શકે છે, અને એવો ત્યાગ, જૈન આચાર્યો ચેતવે છે, કશું સિદ્ધ કરતો નથી.

આ દર્શન જરૂરિયાતો અને ઇચ્છાઓ વચ્ચે ભેદ પાડે છે, એ સ્વીકારીને કે અમર્યાદ ઇચ્છા હિંસા તરફ લઈ જાય છે—પોતાના પ્રત્યે પણ, અને અન્ય જીવોના નાજુક જાળા પ્રત્યે પણ. જૈન ધર્મ વર્ણવે છે તે બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થામાં બધું એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે. જરૂરિયાત કરતાં વધુ સંસાધનોનો સંગ્રહ બીજાઓને જીવવાનો અને વિકસવાનો તેમનો પોતાનો અધિકાર સીધો છીનવી લે છે; બેકાબૂ સ્વામિત્વ એક મૌન પણ વાસ્તવિક હાનિનું સ્વરૂપ બને છે, ભલે હિંસાનો સીધો ઇરાદો ન હોય કે તે દેખાય નહીં. જૈન આચાર્યો નોંધે છે કે કોઈ પણ કુટુંબની જરૂરિયાત કરતાં ઘણું વધારે ભરેલું અનાજ-ભંડાર, એ જ એકબીજા સાથે જોડાયેલા જગતમાં ક્યાંક બીજા કોઈનો અનાજ-ભંડાર ખાલી છોડી દે છે, ભલે સંગ્રહખોર એ વ્યક્તિને કદી મળે કે ન મળે જેને ભૂખ્યા રહેવું પડે છે. એટલે જ અપરિગ્રહ પાંચ વ્રતોમાં અહિંસાથી અલગ ઊભો નથી, પણ તેની સાથે જ ઊભો છે. જૈન પરંપરા અતિશય સ્વામિત્વને હિંસાનું કારણ ગણે છે, માત્ર શિસ્તની અલગ ખામી નહીં; તેથી તેને હિંસા-વિરોધી વ્રત જેટલા જ સમાન સ્થાને મૂકે છે.

સાધુ અને સાધ્વીઓ અપરિગ્રહને તેના સૌથી સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં ધારણ કરે છે. દિગંબર સાધુઓ વસ્ત્રો સહિત કશું રાખતા નથી, જ્યારે શ્વેતાંબર સાધુઓ અને સાધ્વીઓ માત્ર અનુમતિપ્રાપ્ત થોડી વસ્તુઓ રાખે છે: થોડાં શ્વેત વસ્ત્રો, ભિક્ષા માટેનું પાત્ર, અને રજોહરણ—મુલાયમ ઊનના દોરાની નાની સાવરણી, જેનાથી બેસતા કે ચાલતા પહેલાં જીવજંતુઓને માર્ગ પરથી હળવેથી દૂર કરવામાં આવે છે; આ રીતે તેમની ન્યૂનતમ વસ્તુઓ પણ આરામને બદલે અહિંસાની સેવા કરે છે.

ગૃહસ્થ જૈનો એ જ વ્રતનું કોમળ રૂપ પાળે છે, જેને અપરિગ્રહ અણુવ્રત, અથવા પરિગ્રહ-પરિમાણ—વસ્તુઓની મર્યાદા—કહેવામાં આવે છે. તે ગૃહસ્થો માટે ઉપલબ્ધ બાર વ્રતોમાંનું એક છે: મહાવ્રતોનાં મર્યાદિત સ્વરૂપ એવાં પાંચ અણુવ્રતો; તેમને મજબૂત કરતાં ત્રણ ગુણવ્રતો; અને સતત શિસ્ત ઘડતાં ચાર શિક્ષાવ્રતો. ગૃહસ્થ ધન, મિલકત અને વસ્તુઓ પર પોતાની વ્યક્તિગત મર્યાદા નક્કી કરે છે, અને તેનાથી વધુ આવક દાન કરી દે છે, વસ્તુઓને અનંત રીતે એકઠી થવા દેવાને બદલે. સાધુના ત્યાગથી વિપરીત, આ વ્રત ગૃહસ્થ જૈનને કશું ન રાખવાનું કહેતું નથી; તે તેને અગાઉથી, સભાનપણે, નક્કી કરવાનું કહે છે કે કેટલું પૂરતું છે, અને પરિસ્થિતિઓ બદલાય ત્યારે પણ તે નિર્ણયને વળગી રહેવાનું કહે છે, મર્યાદા ઓળંગવી સહેલી બને ત્યારે તેને વધારવાની કુદરતી ખેંચનો પ્રતિકાર કરીને.

અનાસક્તિ દ્વારા, સાધક સ્વીકારવા લાગે છે કે આ ક્ષણિક સંસારમાં ખરેખર કશું કોઈનું નથી. તેઓ તેના બદલે જે કંઈ તેમના હાથમાંથી પસાર થાય તેના અસ્થાયી રખેવાળ તરીકે વર્તે છે. આ જીવનમાં રાખેલું બધું—ધન, સંબંધો, છેવટે શરીર પણ—એકવાર કેટલી પણ મજબૂત પકડ હોય, છેવટે મૂકી દેવાશે કે ગુમાવાશે.

અપરિગ્રહનો સ્વીકાર આંતરિક શાંતિ, સંતોષ અને સાર્વત્રિક કરુણાની ગહન અવસ્થા કેળવે છે, કારણ કે જે વ્યક્તિ કશું ઇચ્છતી નથી તે કોઈ પણ અન્ય જીવ માટે ખતરો નથી. જૈન આચાર્યો ઘણીવાર અપરિગ્રહને સંતોષ સાથે જોડે છે. વ્યવહારમાં બંનેને અલગ કરી શકાતા નથી: જે મન હજી વધુ માટે બેચેન છે, તેને વસ્તુઓ પરની દરેક બાહ્ય મર્યાદા માત્ર હતાશા લાગશે. તેનાથી વિપરીત, જે મનને સાચો સંતોષ મળ્યો છે, તે એ જ મર્યાદાને વંચિતતાને બદલે મુક્તિ તરીકે અનુભવે છે. આ સિદ્ધાંત તેના મૂળ સાધુ સંદર્ભથી પણ આગળ જીવ્યો. ગુજરાતના જૈન સમુદાયો વચ્ચે ઉછરેલા અને જૈન વિદ્વાન રાયચંદભાઈ મહેતાને તેમના પ્રારંભિક પ્રભાવોમાંના એક ગણનારા મહાત્મા ગાંધીએ, પોતાનો ટ્રસ્ટીશિપનો સિદ્ધાંત વિકસાવતી વખતે અપરિગ્રહ પર સ્પષ્ટપણે આધાર લીધો—એ વિચાર કે ધનને પોતાના માટે સંઘરવાને બદલે સૌના હિત માટે ધારણ અને ઉપયોગમાં લેવું જોઈએ.

ગાંધીજીએ આખા જીવન દરમિયાન જાણીજોઈને પોતાની વસ્તુઓ ઓછી રાખી; જીવન વીમા પૉલિસીનો ત્યાગ કરવો અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં પોતાની ફિનિક્સ વસાહતને ટ્રસ્ટીશિપમાં મૂકવી, એ તેમણે અપનાવેલા વ્રતને જીવવાનાં તેમનાં શરૂઆતનાં બે પગલાં હતાં. આ રીતે, પચીસ સદી જૂનું એક તપસ્વી વ્રત આધુનિક ચર્ચામાં આવ્યું કે કોઈ પણ વ્યક્તિ—સાધુ હોય કે ગૃહસ્થ—પોતાની માલિકી સાથે કેવો સંબંધ રાખે તે વિશે.