અનેકાંતવાદ

તીર્થંકરોના પવિત્ર દર્શનમાં, સત્ય કોઈ સ્થિર, એકાશ્મ વસ્તુ નથી, પણ અનંત પાસાંઓનું એક અસીમ, ગતિશીલ વસ્ત્ર છે. આ ગહન સત્ય અનેકાંતવાદના સિદ્ધાંતમાં ઘનીભૂત થાય છે, જેનો શાબ્દિક અર્થ “એકપક્ષીય ન હોવાનો સિદ્ધાંત” અથવા “બહુપક્ષીય સત્ય” છે. તેને સૌપ્રથમ વ્યવસ્થિત દાર્શનિક સ્વરૂપ તત્ત્વાર્થ સૂત્રમાં મળ્યું; આચાર્ય ઉમાસ્વાતિ દ્વારા રચાયેલો આ મૂળ ગ્રંથ દરેક જૈન સંપ્રદાય દ્વારા પ્રમાણભૂત ગણાય છે. એ ગ્રંથનો પ્રથમ અધ્યાય, છઠ્ઠો શ્લોક, જાહેર કરે છે કે સત્યનું સાચું જ્ઞાન પ્રમાણ, એટલે જ્ઞાનનાં માન્ય સાધનો, અને નય, એટલે આંશિક દૃષ્ટિકોણો, એ બંને દ્વારા સાથે મળીને પ્રાપ્ત થાય છે; અસ્તિત્વની સંપૂર્ણતાને કોઈ એક દૃષ્ટિબિંદુ પૂર્ણપણે આવરી શકતું નથી, એ શરૂઆતથી જ સ્થાપિત કરે છે. જૈન દર્શન શીખવે છે કે બ્રહ્માંડના દરેક પદાર્થમાં અનંત ગુણો, એટલે ગુણો, હોય છે અને તે સતત પરિવર્તનો, એટલે પર્યાયો, માંથી પસાર થાય છે.

સત્ય અનંત રીતે સમૃદ્ધ અને બહુઆયામી હોવાથી, કોઈ એક વિધાન કે મર્યાદિત માનવીય બોધ બ્રહ્માંડની સંપૂર્ણ મહિમાને પૂર્ણપણે સમાવી શકતો નથી. માત્ર સર્વજ્ઞ આત્માઓ, કેવળીઓ, સંપૂર્ણને તેની મધ્યસ્થી વિનાની ભવ્યતામાં જુએ છે; જ્યારે સર્વ સીમિત જીવો આંશિક, સંદર્ભગત દૃષ્ટિકોણોથી સત્યને જુએ છે. મહાવીર સ્વયં, ઋજુપાલિકા નદીના કાંઠે એક સાલ વૃક્ષ નીચે કેવળજ્ઞાન પામ્યા; તેઓ આ મધ્યસ્થી વિનાના જ્ઞાનના આદર્શ રૂપે સ્મરાય છે, એ માપદંડ જેની સામે દરેક આંશિક, નય-બદ્ધ માનવીય વિધાન માપવામાં આવે છે.

તેના તત્ત્વમીમાંસીય કેન્દ્રમાં, અનેકાંતવાદ સ્થાયિત્વ અને પરિવર્તનનું સુમેળ સાધે છે. અન્ય વિચારપ્રણાલીઓ ઘણીવાર નિત્યવાદ અને અનિત્યવાદ વચ્ચે ધ્રુવીકરણ પામે છે; પરંતુ જૈન ધર્મ બતાવે છે કે કોઈ પદાર્થ તેના અંતર્નિહિત દ્રવ્યમાં સ્થાયી છે, છતાં તેની કાલિક અવસ્થાઓ, એટલે પર્યાયો, માં સતત બદલાતો રહે છે. સોનાના દાગીનાને ઓગાળીને મુગટમાં ફરીથી ઘડી શકાય છે; આકાર બદલાય છે, પણ સોનાનો સાર અકબંધ રહે છે. એ જ તર્ક જીવ પર તેના અનેક જન્મોમાં પણ લાગુ પડે છે: આત્માનો મૂળ સ્વભાવ, અનંત જ્ઞાન અને આનંદ પામવાની તેની ક્ષમતા, જન્મેજન્મે તેના બાહ્ય દેહો બદલાતા છતાં ટકી રહે છે. આ રીતે અનેકાંતવાદ કઠોર દ્વૈતોને ઓગાળી દે છે, એ દર્શાવીને કે જે ઘણાં વિધાનો દેખીતી રીતે વિરોધી લાગે છે તે, પોતપોતાના દૃષ્ટિબિંદુથી જોવામાં આવે ત્યારે, એક સાથે સાચાં હોઈ શકે છે. આ સિદ્ધાંતને તત્ત્વાર્થ સૂત્રનો પાંચમો અધ્યાય, દ્રવ્ય, ગુણ અને પર્યાયના વર્ણનમાં વધુ વિકસાવે છે.

આ તત્ત્વમીમાંસાને શિસ્તબદ્ધ ભાષા અને વિચારમાં ઉતારવા માટે, બીજી સદીના આચાર્ય સમંતભદ્રે પોતાના ગ્રંથ આપ્તમીમાંસામાં, જેને દેવાગમસ્તોત્ર પણ કહેવામાં આવે છે, નયવાદ, એટલે આંશિક દૃષ્ટિકોણોની વ્યવસ્થા, અને સ્યાદ્વાદ, એટલે શરતી વિધાનનું તર્કશાસ્ત્ર, એ બંને બહેન-સિદ્ધાંતોને સ્પષ્ટ કર્યા. સ્યાદ્વાદ તત્ત્વમીમાંસીય વિધાનો પહેલાં “સ્યાત્” એવું વિશેષણ મૂકે છે, જેનો અર્થ થાય છે “એક ચોક્કસ અર્થમાં” અથવા “એક ચોક્કસ દૃષ્ટિબિંદુથી”. આથી દરેક દાવો પ્રામાણિકપણે સત્યનું સંપૂર્ણ રૂપ નહીં, પણ સત્યનો એક સાચો ખૂણો તરીકે રજૂ થાય છે. સપ્તભંગી તરીકે ઓળખાતા સાત ભાગના સૂત્રીકરણ દ્વારા, જૈન જ્ઞાનમીમાંસા અસ્તિત્વ, નાસ્તિત્વ, અવક્તવ્યતા અને તેમના સંયોજનોનો ઝીણવટભર્યો હિસાબ રાખે છે; તે સાધકને કટ્ટરતા, અહંકાર અને પૂર્વગ્રહથી બચાવતું ઉત્તમ બૌદ્ધિક માળખું પૂરું પાડે છે. સમંતભદ્રે તત્ત્વાર્થ સૂત્ર પરનું વિશાળ ભાષ્ય ગંધહસ્તિમહાભાષ્ય પણ રચ્યું; આ સિદ્ધાંતના મુખ્ય શિલ્પીઓમાંના એક તરીકે તેમનું સ્થાન આથી સુદૃઢ થયું.

તત્ત્વાર્થ સૂત્ર 1.34 અને 1.35 નયવાદ દ્વારા વપરાતા દૃષ્ટિકોણો, એટલે નયો, ને વધુમાં સાત પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરે છે: નૈગમ, એટલે પદાર્થના અભિપ્રેત ઉપયોગને ધ્યાનમાં લેતો સામાન્ય અથવા પ્રયોજનમૂલક દૃષ્ટિકોણ; સંગ્રહ, એટલે સમાન વર્ગ પ્રમાણે વસ્તુઓને જૂથમાં મૂકતો સામાન્યીકૃત દૃષ્ટિકોણ; વ્યવહાર, એટલે રોજિંદા ઉપયોગિતા સાથે સંબંધિત વ્યવહારુ દૃષ્ટિકોણ; અને ઋજુસૂત્ર, એટલે પદાર્થની માત્ર વર્તમાન અવસ્થાને ધ્યાનમાં લેતો ક્ષણિક દૃષ્ટિકોણ. આ સાત પ્રકારની યોજનાને ત્રણ ક્રમશઃ સૂક્ષ્મ બનતા શાબ્દિક દૃષ્ટિકોણો પૂર્ણ કરે છે: શબ્દ, સમભિરૂઢ અને એવંભૂત; જે વ્યાકરણ, વ્યુત્પત્તિ અને ઉચ્ચારણની ક્ષણે શબ્દ જે ચોક્કસ ક્રિયા વર્ણવે છે તેના આધારે અર્થને ભેદે છે. દરેક દૃષ્ટિકોણ પોતાના પદાર્થ વિશે ખરેખર કંઈક સાચું પકડે છે; જૈન આચાર્યો જે ભૂલ સામે ચેતવે છે તે આમાંથી કોઈ એક દૃષ્ટિકોણને પકડી રાખવી નહીં, પરંતુ તેને સંપૂર્ણ સત્ય માની લેવું એ છે. એ જ માનસિક ટેવને સુધારવા માટે અનેકાંતવાદ અસ્તિત્વમાં છે.

સદીઓ પછી, જૈન વિદ્વાન મલ્લિષેણની સ્યાદ્વાદમંજરી, જે હેમચંદ્રના અન્યયોગવ્યવચ્છેદિકા પરનું ભાષ્ય છે, તેણે એ દૃષ્ટાંત સાચવ્યું જે આ સિદ્ધાંતનું સૌથી પ્રિય ચિત્ર બન્યું. ઘણા આંધળા માણસો હાથીના જુદા જુદા ભાગોને સ્પર્શે છે, એક પગ, એક કાન, સૂંઢ; અને દરેક પોતાના આંશિક અનુભવને જ સંપૂર્ણ સત્ય હોવાનો આગ્રહ રાખે છે, છતાં દરેક વર્ણન પોતાની હદ સુધી સાચું જ છે. આ દૃષ્ટાંત કોઈ પણ માણસના અનુભવની મજાક ઉડાવતું નથી; તે દરેકને હાથીના એક વાસ્તવિક પાસા તરીકે સન્માને છે, એ દર્શાવતાં કે કોઈ ભાગને સંપૂર્ણ માની લેવાથી બિનજરૂરી સંઘર્ષ કેવી રીતે જન્મે છે. જૈન ગુરુઓ હરીફ શાળાઓ સાથેના વાદવિવાદમાં લાંબા સમયથી આ કથાનો ઉપયોગ કરે છે; એ કહેવા માટે નહીં કે દરેક દાર્શનિક સ્થિતિ સમાન રીતે સાચી છે, પરંતુ એ આગ્રહ રાખવા માટે કે સાચા સંવાદે પહેલાં વિરોધી દાવાની અંદર છુપાયેલા કાયદેસર દૃષ્ટિકોણને શોધવો જોઈએ, અને પછી જ મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ કે એ દાવો ક્યાં હદ વટાવે છે.

કઠોર તર્કથી પણ આગળ, અનેકાંતવાદને બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રોમાં અહિંસાની પરમ અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે. જેમ ભૌતિક અહિંસા દરેક જીવના શરીરરૂપી પવિત્ર ધામ પ્રત્યે આદરની માંગ કરે છે, તેમ અનેકાંતવાદ બીજાઓની ચેતના અને દૃષ્ટિકોણ પ્રત્યે આદરની માંગ કરે છે. પ્રતિસ્પર્ધીમાં પણ સત્યની એક સાચી ઝલક હોઈ શકે છે, એ સ્વીકારીને તે સાંપ્રદાયિક કલહ અને વૈચારિક કટ્ટરતાને દૂર કરે છે. આ બૌદ્ધિક કરુણાનો અભ્યાસ કરીને, સાધક કાર્મિક આવરણોને શુદ્ધ કરે છે, શાંત વૈરાગ્ય કેળવે છે, અને તીર્થંકરો પોતે જે આધ્યાત્મિક મુક્તિના અસીમ પ્રકાશને મૂર્ત કરે છે તેની નજીક પહોંચે છે. રોજિંદા જીવનમાં, આ સિદ્ધાંત અભ્યાસીને નકારતાં પહેલાં સાંભળવા, હરીફ વિચારશાળામાં પણ આંશિક સત્ય શોધવા, અને દરેક માન્યતાને, ગમે તેટલી ઊંડાણપૂર્વક અનુભવાઈ હોય, એ નમ્રતા સાથે ધારણ કરવા કહે છે, જે જાણે છે કે આખો હાથી માત્ર કેવળી જ જુએ છે.