અનેકાંતવાદ

અનેકાંતવાદનો પરિચય સામાન્ય રીતે એક તત્ત્વમીમાંસીય દાવા તરીકે આપવામાં આવે છે: વાસ્તવિકતાના અનંત પાસાં છે, અને કોઈ એક દૃષ્ટિકોણ તેને સંપૂર્ણપણે આવરી શકતો નથી. આ દાવો સાચો છે, પણ જૈન આચાર્યોએ તેને માત્ર માનવા યોગ્ય વિચાર તરીકે ક્યારેય ગણ્યો નથી. તેને તો પળેપળ આચરવાનો છે, દર વખતે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બોલીને કહે છે કે વસ્તુઓ કેવી છે. આ લેખ સિદ્ધાંતની વ્યાખ્યાથી આગળ વધીને વધુ વ્યવહારુ પ્રશ્ન પૂછે છે: જાણે અનેકાંતવાદ સત્ય હોય એ રીતે જીવવું ખરેખર કેવું દેખાય છે?

આ શિસ્તની શરૂઆત એ નોંધવાથી થાય છે કે સામાન્ય વાણી કેટલી વાર હદ વટાવે છે. માણસ કહે છે, “મીટિંગ નકામી હતી”, ત્યારે તેનો અર્થ હોય છે, “મીટિંગમાં મને જેની જરૂર હતી તે ચર્ચા ન થઈ”; માણસ કહે છે, “તે ખોટો છે”, ત્યારે તેનો અર્થ હોય છે, “તેના વર્ણનમાં મેં અનુભવેલું બધું નથી.” જૈન દર્શન આ અતિશયોક્તિને એકાંત, એટલે કે એકપક્ષીયતા, કહે છે, અને વાસ્તવમાં જે છે તેની સંપૂર્ણતા સામેની એક સૂક્ષ્મ હિંસાનું સ્વરૂપ માને છે. અનેકાંતવાદ વક્તાને મત રાખવાનું બંધ કરવા કહેતો નથી. તે એટલું કહે છે કે તે જે જાણે છે, જે હંમેશાં આંશિક હોય છે, અને તેનું વાક્ય જે દાવો કરે છે, જે સામાન્ય રીતે સર્વગ્રાહી લાગે છે, તે વચ્ચેના અંતરને નોંધે.

જૈન તર્કશાસ્ત્રીઓએ આ નોંધવાને નામ અને પદ્ધતિ આપી. તત્ત્વાર્થ સૂત્ર, અધ્યાય 1, શ્લોક 6 શીખવે છે કે સાચા જ્ઞાન માટે પ્રમાણ, એટલે કે જ્ઞાનના માન્ય સાધનો, અને નય, એટલે કે તે આંશિક દૃષ્ટિકોણ કે જ્યાંથી કોઈ ચોક્કસ જ્ઞાતા બોલે છે, બંનેની આવશ્યકતા છે. બીજી સદીના આચાર્ય સમંતભદ્રે આ પાયા પર પોતાની આપ્તમીમાંસામાં કામ કર્યું અને સ્યાદ્વાદને વ્યવસ્થિત રૂપ આપ્યું, એટલે કે કોઈ વિધાનને મૂકતાં પહેલાં તેની આગળ સ્યાત્, “એક અર્થમાં”, મૂકવાની પદ્ધતિ. મોટેથી બોલવામાં આ આદત લગભગ હાસ્યજનક રીતે વિનમ્ર સંભળાય છે: “પ્રોજેક્ટ નિષ્ફળ ગયો” નહીં, પણ “મારી દૃષ્ટિએ, મારા મનમાંના લક્ષ્યોના માપદંડથી, પ્રોજેક્ટ નિષ્ફળ ગયો.” મૌનમાં, બોલતાં પહેલાંની આંતરિક તપાસ તરીકે, તે વિનમ્રતા કરતાં વધુ મજબૂત બને છે: તે એક તાલીમબદ્ધ ટેવ બને છે જે કોઈ વિધાનને કઠોર મત બનતાં પહેલાં પકડી લે છે.

અનેકાંતવાદ માત્ર મધ્યકાલીન ટીકાઓ સુધી સીમિત રહ્યો નહીં. 1949માં તેરાપંથી જૈન સાધુ આચાર્ય તુલસીએ અણુવ્રત આંદોલનની સ્થાપના કરી, જે સ્વતંત્ર ભારતનાં શરૂઆતનાં, ઘણી વાર ધ્રુવીકૃત દાયકાઓમાં સાંપ્રદાયિક અને વૈચારિક સંઘર્ષ ઘટાડવાના હેતુથી સ્વૈચ્છિક રીતે લેવાતા નાના નૈતિક વ્રતોનો કાર્યક્રમ હતો. આચાર્ય તુલસીએ સ્પષ્ટપણે અનેકાંતવાદના એ આગ્રહનો આધાર લીધો કે વિવાદમાં સામસામા પક્ષો દરેક સાચું, ભલે આંશિક, સત્ય ધરાવે છે, અને એક એવું આંદોલન રચ્યું જેમાં સહભાગીઓને માત્ર સહિષ્ણુતાને અમૂર્ત ગુણ તરીકે સ્વીકારવાને બદલે વાણી અને નિર્ણયમાં સંયમનો અભ્યાસ કરવા કહેવાયું. અણુવ્રત આંદોલનનું સાત દાયકાથી વધુનું ટકાઉપણું પોતે એક પુરાવો છે: બહુપક્ષીયતા પ્રત્યેની તાત્ત્વિક પ્રતિબદ્ધતાને એવી ટેવોમાં ગોઠવી શકાય છે જે સામાન્ય લોકો ટકાવી રાખે છે, માત્ર સેમિનાર-ખંડોમાં ચર્ચા કરવામાં નથી રહેતી.

જેની પાસે કોઈ સાધુ-સંઘ કે વ્રત-સમારોહનો પ્રવેશ નથી, તેમના માટે આ અભ્યાસ કોઈ પણ વાતચીતમાં ઉપલબ્ધ થાય તેટલો નાનો બની જાય છે. વિરોધી વિધાનને સીધું નકારતાં પહેલાં અનેકાંતવાદ એક વધારાનું પગથિયું માંગે છે: તે વિધાન સાચું હોઈ શકે તેવા ચોક્કસ દૃષ્ટિબિંદુ, એટલે કે નય, ને શોધવું. જે સહકર્મી કહે છે કે ડેડલાઇન અવાસ્તવિક છે, તે કદાચ કામના ભારને પોતાના અનુભવ પ્રમાણે સચોટ રીતે વર્ણવી રહ્યો હોય છે, ભલે ડેડલાઇન વિશેનો તેનો નિષ્કર્ષ મેનેજર સ્વીકારી ન શકે. વિધાનમાં છુપાયેલો સાચો નય શોધવો એટલે તેની સાથે સંમત થવું એમ નહીં. તે વ્યક્તિને નકારવા અને સ્થાનને સુધારવા વચ્ચેનો તફાવત છે, અને જૈન આચાર્યો આ તફાવતને વાણીમાં લાગુ પડતી અહિંસાનું વ્યવહારુ કેન્દ્ર માને છે. આ સિદ્ધાંત સાથે સામાન્ય રીતે આવતી હાથીની દૃષ્ટાંતકથા અંધજનોના વિવાદથી નહીં, પણ તેમના એકસાથે પ્રાણીની લંબાઈ સુધી ચાલવાથી પૂર્ણ થાય છે, હાથ હજુ તેની બાજુ પર રાખીને, ત્યાં સુધી કે તેમના જુદા જુદા અહેવાલો એક બની ગયા. દરરોજ આચરાયેલો અનેકાંતવાદ એ તે સફર કરવા તૈયાર રહેવાની શિસ્ત છે.

જૈન આચાર્યો એટલે જ આગ્રહ રાખે છે કે અનેકાંતવાદ સૌમ્ય ભાષામાં પહેરેલો સાપેક્ષવાદ નથી. વિરોધી વિધાનમાં નય શોધવાનો અર્થ એ નથી કે દરેક નય સમાન વજન ધરાવે છે, અને આપ્તમીમાંસા પોતે કેટલાક આંશિક દૃષ્ટિકોણોને સમગ્ર સત્યની વધુ નજીક ગણીને ક્રમ આપે છે, છતાં કોઈ એકને પણ પૂર્ણ સત્ય હોવાનું નકારે છે. જે મેનેજર સહકર્મીનો ગેરવાજબી ડેડલાઇન અંગેનો અહેવાલ સાંભળે છે, તે તે અહેવાલનું ખરેખર વજન કર્યા પછી પણ ડેડલાઇન યથાવત રાખી શકે છે; બદલાય છે ઘણી વાર નિર્ણય નહીં, પણ એ મતભેદ કેવી આદરપૂર્વક બંધ થાય છે તે. આ અંતર, આંશિક સત્યનું સન્માન કરવું અને તેની સામે શરણાગતિ સ્વીકારવી વચ્ચેનો, એ જ કુટુંબ, કામ અને જાહેર જીવનના રોજિંદા ઘર્ષણમાં સિદ્ધાંતને ઉપયોગી રાખે છે, અને તેને “દરેકની પોતાની વાત છે” એવી ઉદાસીનતામાં ભાંગી પડતો અટકાવે છે.