ଅନେକାନ୍ତବାଦ

ଅନେକାନ୍ତବାଦକୁ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାଗତ ଦାବି ଭାବେ ପରିଚିତ କରାଯାଏ: ସତ୍ୟର ଅସଂଖ୍ୟ ଦିଗ ଅଛି, ଏବଂ କୌଣସି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧରି ପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଦାବି ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ କେବେ ଏହାକୁ କେବଳ ବିଶ୍ୱାସ କରିବାର ବିଷୟ ଭାବେ ଦେଖି ନାହାଁନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଜଗତ କିପରି ଅଛି ତାହା କହିବାକୁ ମୁହଁ ଖୋଲିବା ସମୟରେ, ଅଭ୍ୟାସ କରିବାର ବିଷୟ। ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସଂଜ୍ଞା ଛାଡ଼ି ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ: ଅନେକାନ୍ତବାଦ ସତ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାର ପ୍ରକୃତ ରୂପ କ'ଣ?

ଏହି ଅନୁଶାସନ ସାଧାରଣ ବାକ୍ୟର କେତେ ଅତିରିକ୍ତ ଦାବି କରେ ତାହା ଦେଖିବାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କେହି କହନ୍ତି "ବୈଠକଟି ବ୍ୟର୍ଥ ଥିଲା" ବେଳେ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ "ବୈଠକରେ ମୋର ଯାହା ଦରକାର ଥିଲା ତାହା ଆଲୋଚନା ହେଲା ନାହିଁ"; କେହି କହନ୍ତି "ସେ ଭୁଲ୍" ବେଳେ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ "ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥା ନାହିଁ।" ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ଦାବିକୁ ଏକାନ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକପାଖିଆପଣ ବୋଲି କହେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତ ଘଟଣାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକାରର ହିଂସା ବୋଲି ଗଣନା କରେ। ଅନେକାନ୍ତବାଦ ବକ୍ତାଙ୍କୁ ମତ ରଖିବା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ କହେ ନାହିଁ। ଏହା ତାଙ୍କୁ ସେହି ବ୍ୟବଧାନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବାକୁ କହେ ଯାହା ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ସର୍ବଦା ଆଂଶିକ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଯାହା ଦାବି କରେ, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣାଯାଏ।

ଜୈନ ତର୍କଶାସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଏକ ନାମ ଓ ଏକ ପଦ୍ଧତି ଦେଲେ। ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକ ଶିଖାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରମାଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ବୈଧ ଜ୍ଞାନ ସାଧନ, କୁ ନୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ କରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଯେଉଁଠାରୁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜ୍ଞାତା କଥା କହନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ସମନ୍ତଭଦ୍ର ତାଙ୍କ ଆପ୍ତମୀମାଂସାରେ ଏହି ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମାଣ କରି ସ୍ୟାଦ୍ବାଦକୁ ସୂତ୍ରବଦ୍ଧ କଲେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଦାବିକୁ ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ‘କୌଣସି ଅର୍ଥରେ’ ବୋଲି ‘ସ୍ୟାତ୍’ ସହିତ ଆରମ୍ଭ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ। ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ ହାସ୍ୟକର ଭାବେ ନମ୍ର ଶୁଣାଯାଏ: "ପ୍ରକଳ୍ପଟି ବିଫଳ ହେଲା" ନୁହେଁ, ବରଂ "ମୋ ସ୍ଥାନରୁ, ମୋ ମନରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମାପିଲେ, ପ୍ରକଳ୍ପଟି ବିଫଳ ହେଲା"। ନୀରବରେ, କହିବା ପୂର୍ବରୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଯାଞ୍ଚ ଭାବେ, ଏହା ନମ୍ରତାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କିଛି ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଏକ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହୁଏ, ଯାହା ଏକ ଦାବି ଧର୍ମମତରେ ପରିଣତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତାକୁ ଧରି ପକାଏ।

ଅନେକାନ୍ତବାଦ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଲା ନାହିଁ। ୧୯୪୯ରେ ତେରାପନ୍ଥ ଜୈନ ସାଧୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ତୁଳସୀ ଅଣୁବ୍ରତ ଆନ୍ଦୋଳନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଯାହା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଓ ପ୍ରାୟତଃ ମେରୁକରଣ ଭରା ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଓ ବୈଚାରିକ ସଂଘର୍ଷ ହ୍ରାସ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଛୋଟ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ନୈତିକ ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକର ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଥିଲା। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ତୁଳସୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନେକାନ୍ତବାଦର ଏହି ଆଗ୍ରହ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲେ ଯେ ବିବାଦର ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ପ୍ରକୃତ, ଯଦିଓ ଆଂଶିକ, ସତ୍ୟର ଅଂଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଗଢ଼ିଥିଲେ ଯାହା ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀଙ୍କୁ କେବଳ ସହିଷ୍ଣୁତାକୁ ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଗୁଣ ଭାବେ ଘୋଷଣା ନ କରି ବାଣୀ ଓ ବିଚାରରେ ସଂଯମ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ କହିଥିଲା। ଅଣୁବ୍ରତ ଆନ୍ଦୋଳନର ସାତ ଦଶକରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଅବ୍ୟାହତ ରହିବା ନିଜେ ଏକ ପ୍ରକାରର ପ୍ରମାଣ: ବହୁପାର୍ଶ୍ୱୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରତି ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ଏପରି ଅଭ୍ୟାସରେ ସଂଗଠିତ କରାଯାଇପାରେ ଯାହା ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଧାରଣ କରି ପାରନ୍ତି, କେବଳ ସେମିନାର କକ୍ଷରେ ତର୍କ କରାଯାଉ ନଥାଏ।

ମଠୀୟ ସଂଘ କିମ୍ବା ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ ସମାରୋହ ପାଖରେ ନ ଥିବା ପାଠକ ପାଇଁ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଯେକୌଣସି କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେବା ପରିମାଣରେ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ। ବିରୋଧୀ ଦାବିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଅନେକାନ୍ତବାଦ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ମାଗେ: ସେହି ଦାବି କେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ ତାହାର ନୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ଥାନ ଖୋଜିବା। ଯେଉଁ ସହକର୍ମୀ ଏକ ସମୟସୀମାକୁ ଅଯୌକ୍ତିକ ବୋଲି ଜିଦ୍ ଧରନ୍ତି, ସେ କାମର ଭାର ବିଷୟରେ ନିଜର ଅଭିଜ୍ଞତା ଅନୁସାରେ ସମ୍ଭବତଃ ସଠିକ ରିପୋର୍ଟ ଦେଉଥାନ୍ତି, ଯଦିଓ ସମୟସୀମା ବିଷୟରେ ସେମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏମିତି ଯାହା ଜଣେ ପରିଚାଳକ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କୌଣସି ଦାବି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରକୃତ ନୟକୁ ଖୋଜିବା ସେହି ଦାବିକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ସହିତ ସମାନ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଏଥିରେ ଆପତ୍ତି ରହିଥାଏ। ଏହା ଗୋଟିଏ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଖାରଜ କରିବା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥାନକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ, ଏବଂ ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସେହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବାଣୀରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିବା ଅହିଂସାର ବ୍ୟବହାରିକ କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସାଧାରଣତଃ ଯେଉଁ ଅନ୍ଧ ଓ ହାତୀର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ତାହା ଅନ୍ଧମାନଙ୍କ ବିବାଦରେ ନ ସମାପ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ହାତ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି ଜନ୍ତୁର ଲମ୍ବ ଦେଇ ଏକତ୍ର ଚାଲିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କର ପୃଥକ ରିପୋର୍ଟ ଏକ ହୋଇ ନ ଯାଏ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ ହେଲେ ଅନେକାନ୍ତବାଦ ସେହି ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବାର ଅନୁଶାସନ।

ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏଥିପାଇଁ ଜୋର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଅନେକାନ୍ତବାଦ ଏକ କୋମଳ ଭାଷାରେ ପରିଚାଳିତ ଆପେକ୍ଷିକତାବାଦ ନୁହେଁ। ବିରୋଧୀ ଦାବି ମଧ୍ୟରେ ନୟ ଖୋଜିବାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୟର ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ଆପ୍ତମୀମାଂସା ନିଜେ କେତେକ ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଅନ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟର ନିକଟତର ବୋଲି ମାନେ, ଯଦିଓ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ବୋଲି ସିଧାସଳଖ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ। ଜଣେ ପରିଚାଳକ ଯିଏ ଜଣେ ସହକର୍ମୀଙ୍କ ଅଯୌକ୍ତିକ ସମୟସୀମା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ହୁଏତ ସେହି ବିବରଣୀକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ସହିତ ବିଚାର କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସମୟସୀମାକୁ ସ୍ଥିର ରଖିପାରନ୍ତି; ଯାହା ବଦଳେ ତାହା ହେଉଛି ମତଭେଦ ବନ୍ଦ କରାଯାଉଥିବା ସମ୍ମାନ, ସବୁ ସମୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ। ପ୍ରକୃତ ଅଂଶ ସତ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଏବଂ ତା'ର ନିକଟରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିବା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ପରିବାର, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନର ସାଧାରଣ ସଂଘର୍ଷରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ରଖେ, "ସମସ୍ତଙ୍କର କିଛି ନା କିଛି ଠିକ୍ କଥା ଅଛି" ଭଳି ଉଦାସୀନତାରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ।