ନବକାର ମନ୍ତ୍ର

ନବକାର ମନ୍ତ୍ର ଜୈନ ଧର୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଏବଂ ଅନ୍ୟତ୍ର ମିଳୁଥିବା ଅଧିକାଂଶ ଭକ୍ତି ସୂତ୍ରଠାରୁ ଏହାକୁ ଯାହା ଭିନ୍ନ କରେ ତାହା ହେଉଛି ଏହା କେବେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ନାମ ନେଇ ଏହାର ପ୍ରାର୍ଥନା ସମ୍ବୋଧନ କରେ ନାହିଁ। ଏକ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ଭୌତିକ ଅନୁଗ୍ରହ ମାଗିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଏହା ପଞ୍ଚ ପରମେଷ୍ଠୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଞ୍ଚ ପରମ ସତ୍ତା, ପାଞ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀର ଉନ୍ନତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଯାହାଫଳରେ ଭକ୍ତି ଗୁଣ ପ୍ରତି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, କେବଳ ସେହି ଗୁଣକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଗୋଟିଏ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ନୁହେଁ।

ମନ୍ତ୍ରର ପାଞ୍ଚ ପଂକ୍ତି, ପ୍ରାକୃତରେ ପଠିତ, ଏହିପରି ଚାଲେ। ନମୋ ଅରିହନ୍ତାଣଂ ଅରିହନ୍ତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଆନ୍ତରିକ କାମନା ଉପରେ ବିଜୟୀ, ଶରୀରଧାରୀ ସର୍ବଜ୍ଞ ବିଜେତା। ନମୋ ସିଦ୍ଧାଣଂ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ମୁକ୍ତ, ଦେହହୀନ ଆତ୍ମା। ନମୋ ଆୟରିଆଣଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସଂଘର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନେତା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ। ନମୋ ଉବଜ୍ଝାୟାଣଂ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରର ତପସ୍ୱୀ ଶିକ୍ଷକମାନେ। ନମୋ ଲୋଏ ସବ୍ବସାହୂଣଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତ ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଏକ ସମାପନ ଶ୍ଲୋକ ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣା ପ୍ରଣାମ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ ଏବଂ ଭକ୍ତ ପାଠ କରିପାରୁଥିବା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଗ୍ରଗଣ୍ୟ।

ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତ ପ୍ରାଚୀନତମ ଉଲ୍ଲେଖ ବ୍ୟାଖ୍ୟାପ୍ରଜ୍ଞପ୍ତି ସୂତ୍ରର ଶୁଭ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶ୍ଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଭଗବତୀ ସୂତ୍ର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଜୈନ ଆଗମ କାନନର ପଞ୍ଚମ ଅଙ୍ଗ। ପାଲେ ଗୁମ୍ଫା ଓ ହାଥୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ ସମେତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀର ଶିଳାଲେଖ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପଂକ୍ତି ନମୋ ଅରିହନ୍ତାଣଂ ଓ ନମୋ ସବ୍ୱ ସିଦ୍ଧାଣଂ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଥିବା ଦାବି କରାଯାଏ। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଏହି ଠିକ୍ ସୂତ୍ର ଦୁଇ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାରରେ ଥିଲା, ଅନ୍ୟ ଅଧିକାଂଶ ଜୀବିତ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନର ଲିଖିତ ରୂପ ନେବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ।

ପଞ୍ଚ ପରମେଷ୍ଠୀର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଏକ ହିଁ ମୁକ୍ତିର ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଅରିହନ୍ତ ସେହି ଆତ୍ମା ଯିଏ ଚାରି ଆତ୍ମା-ଆବରଣକାରୀ କର୍ମ ଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି, କେବଳ ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅସୀମ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଶେଷ ଦେହତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ପଥ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସିଦ୍ଧ ଆହୁରି ଏକ ପଦ ଆଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅଷ୍ଟ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷ ସିଦ୍ଧଶିଳାରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଦେହ ଓ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ଚିରକାଳ ମୁକ୍ତ। ଅରିହନ୍ତ ଏବେ ବି ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି; ସିଦ୍ଧ ଅରିହନ୍ତଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଯେଉଁ ଯାତ୍ରା ଦିଗରେ ଇଙ୍ଗିତ କରେ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ସମାପ୍ତ କରିସାରିଛନ୍ତି।

ଶେଷ ତିନି ଶ୍ରେଣୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ କେବଳ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଜୀବନ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସମୁଦାୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଗୁରୁ ଯିଏ ଆଚରଣର କଠୋର ନିୟମର ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ବୃହତ୍ତର ସଂଘକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ସାଧୁ, ସାଧ୍ୱୀ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳିତ ସମାଜକୁ ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ଉପାଧ୍ୟାୟ ହେଉଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯେଉଁମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଖୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଆୟତ୍ତ କରିବା ଓ ପ୍ରସାରଣ କରିବାରେ ନିବେଦିତ। ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀ ହେଉଛନ୍ତି ନିଷ୍ଠାବାନ ତପସ୍ୱୀ, ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବ୍ୟାପକ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ସର୍ବାଧିକ ସାକ୍ଷାତ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଣୀ।

ଭକ୍ତିକୁ କୌଣସି ଏକକ ଐତିହାସିକ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ନ ରଖି ଗୁଣ ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ନବକାର ମନ୍ତ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ବ୍ୟକ୍ତି-ପୂଜାରେ ପରିଣତ ହେବା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଗଠନାତ୍ମକ ସୁରକ୍ଷା ନିର୍ମାଣ କରେ। ମନ୍ତ୍ର ପାଠକଙ୍କୁ କୌଣସି ବିଶେଷ ଶିକ୍ଷକ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଅରିହନ୍ତ, ସିଦ୍ଧ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଉପାଧ୍ୟାୟ ଓ ସାଧୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉ, ଯେକୌଣସି ଆତ୍ମାରେ, ଯେକୌଣସି ଯୁଗରେ, ପ୍ରଣାମ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରର ଇଙ୍ଗିତ ଅନୁସାରେ, ପାଠକଙ୍କର ନିଜ ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।

ନବକାର ମନ୍ତ୍ରର ଗଭୀରତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ପୁନଃ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବାରେ ନିହିତ। ଯେହେତୁ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଗୁଣର ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏହା ଭକ୍ତକୁ ମୁକ୍ତିକୁ କେବଳ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ବହୁ ପୂର୍ବରୁ, ଏକ ଶ୍ରେଣୀରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ଘଟଣା ଭାବେ ବିବେଚନା କରିବାକୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଦିଏ ନାହିଁ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବନ୍ଦ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନତା ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରତି ଅହଂକାରର ଆସକ୍ତି ଦୂର କରେ ବୋଲି ପରମ୍ପରା ବୁଝେ। ସେହି ସମାନ ଭକ୍ତି ଶକ୍ତି ବରଂ ଅରିହନ୍ତଙ୍କ କାମନା ଉପରେ ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧଙ୍କ ମୁକ୍ତି ଏବଂ ସାଧୁଙ୍କ ତ୍ୟାଗକୁ ପାଠକର ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିକଶିତ କରିବା ଆଡ଼କୁ ମୋଡ଼ ନିଏ, ଯାହାଫଳରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଠାରୁ ଅଧିକ କ'ଣ ହେବା ଉଚିତ ତାହାର ଏକ ନୀରବ ଶିକ୍ଷା ହୁଏ।