ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମ

ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତନରେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ବାକ୍ୟ ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମଃ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅହିଂସା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ପରି ଗୌରବ ବହନ କରେ। ଏହି ବାକ୍ୟ ମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନ ପର୍ବରୁ ନିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଶୟାନ ମୃତ୍ୟୁପଥଯାତ୍ରୀ ଭୀଷ୍ମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧର୍ମ ରାଜାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ୧୩.୧୧୭.୩୭ ଅହିଂସାକୁ ସମସ୍ତ ସଦ୍ଗୁଣର ଶିଖର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ, ଯଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞୀୟ ବିଧି ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚରେ ରଖି। ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଅହିଂସାକୁ ଅନେକ ନିୟମ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନିୟମ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ମୂଳ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ଯାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ; କାରଣ ଯିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଅନିଷ୍ଟ ନ କରିବାର କଳା ଆୟତ୍ତ କରିଛି, ସେ ସତ୍ୟ, ଦାନ ଏବଂ ଆତ୍ମସଂଯମର ଭିତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିସାରିଛି।

ଅହିଂସାକୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସାଧନା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପରମ୍ପରାମାନଙ୍କରେ ଏହି ବ୍ରତ ଏକ ସମୟରେ ତିନୋଟି ସ୍ତରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। କାୟା, ଅର୍ଥାତ୍ ଶରୀରର କର୍ମ, ଯେକୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ହତ୍ୟା, ନିଷ୍ଠୁରତା ଏବଂ ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଘାତରୁ ବିରତ ରହିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ବାଚନା, ଅର୍ଥାତ୍ ବାକ୍ୟ, ସାଧକଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ, ନିନ୍ଦା ଓ ବିଦ୍ରୂପ ପରିହାର କରିବାକୁ କୁହେ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଆଘାତ କରେ। ମାନସ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ତର, ମନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷତିକାରକ ବାକ୍ୟ ବା କର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଈର୍ଷା, ଦୁର୍ଭାବ ଓ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ଉନ୍ମୂଳନ କରାଯାଏ। ଯିଏ ହାତକୁ ସଂଯମ କରେ କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ କ୍ରୋଧ ପୋଷେ, ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହିଂସାରେ ପହଞ୍ଚି ନାହିଁ; ଏହି ତିନୋଟି ସ୍ତର ଏକତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରେ।

ପତଞ୍ଜଳି ତାଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ରରେ ଯୋଗର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ମାର୍ଗ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା ପାଞ୍ଚ ଯମ, ଅର୍ଥାତ୍ ନୈତିକ ସଂଯମ ମଧ୍ୟରୁ ଅହିଂସାକୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି। ସୂତ୍ର ୨.୩୫ କହେ, ଅହିଂସା-ପ୍ରତିଷ୍ଠାୟାଂ ତତ୍-ସନ୍ନିଧୌ ବୈରତ୍ୟାଗଃ: ସାଧକ ଯେତେବେଳେ ଅହିଂସାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସୂତ୍ର ନିଷ୍କ୍ରିୟ ସଂଯମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଛି ସୂଚାଏ। ଅହିଂସାରେ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆତ୍ମା ଏପରି ଏକ ଗୁଣ ବିକିରଣ କରେ ଯାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବୈରିତାକୁ ନିରସ୍ତ୍ର କରେ, ଯେପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଶତ୍ରୁତା ପୋଷୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତା'ର ନିକଟରେ ଆକ୍ରମଣ ପରିହାର କରନ୍ତି। ପତଞ୍ଜଳି ଏହି ଅନୁଶାସନକୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯମ ପୂର୍ବରେ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାକୁ ସେହି ଭିତ୍ତି ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ଯାହା ଉପରେ ସତ୍ୟବାଦିତା, ଅଚୌର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନୈତିକ ଭିତ୍ତିର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଠିଆ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଜୈନ ଧର୍ମ ଅହିଂସାକୁ ସମ୍ଭବତଃ ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ପରମ୍ପରା ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନେଇଯାଏ, ମହାବୀରଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଥିବା ପଞ୍ଚ ମହାବ୍ରତ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଞ୍ଚ ମହାନ ବ୍ରତ, ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସାକୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ସତ୍ୟ, ଅଚୌର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ ସହିତ। ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରାଚୀନ ଆଚାରାଙ୍ଗ ସୂତ୍ର ମହାବୀରଙ୍କର ଏହି ଉକ୍ତି ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ ଯେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ, ସେ ଯେତେ ସାନ ହେଉ, କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଯତ୍ନ ଚାହାଁନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେହି ଯତ୍ନ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଏକ ଜୈନ ସାଧୁ ବା ସାଧ୍ୱୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ ଚାଲିବାର ଧରଣକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, କାରଣ ପାଦତଳେ କୀଟପତଙ୍ଗ ପିଷି ନ ହେବା ପାଇଁ ଯତ୍ନ ନେବାକୁ ପଡ଼େ, ଏବଂ କଥା କହିବା ଓ ଖାଇବାର ଧରଣକୁ ମଧ୍ୟ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।

ଜୈନ ଅହିଂସାର ଦାର୍ଶନିକ ଗଭୀରତା ସାର୍ବଜନୀନ ଚେତନାର ମତବାଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଉମାସ୍ୱାତିଙ୍କ ରଚିତ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ତାଲିକା ଦିଏ, ପରିଚିତ ପଶୁ ଓ ମାନବ ଜଗତ ସହିତ, ଏବଂ ଖାଲି ଆଖିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜୀବନ ସ୍ୱରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ନୈତିକ ବିଚାରର ପରିସରରେ ଆଣେ। ଏହି କାରଣରୁ ଜୈନ ସାଧକ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆଚରଣରେ ଅଧିକ ସଚେତନତା ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ପାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଛାଣେ, ମାଟିକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ବିଚଳିତ କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ରାତି ପରେ ଭ୍ରମଣ ସୀମିତ କରେ। ଏହା କେବଳ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ, ବରଂ କୌଣସି ଆତ୍ମାର ନିଜ ମୋକ୍ଷ ପଥକୁ ବାଧା ନ ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ସଚେତନ ପ୍ରୟାସ।

ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଏହାର ଷୋଡ଼ଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୈବୀ ପ୍ରକୃତି ନେଇ ଜନ୍ମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସାକୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରେ। ଶ୍ଲୋକ ୧୬.୨ ଅହିଂସାକୁ ସତ୍ୟବାଦିତା, କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତି, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣା ସହିତ ଦେବୀ ସ୍ୱଭାବର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ନାମିତ କରେ, ଯାହାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଆସୁରୀ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବିପରୀତରେ ରଖନ୍ତି। ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଶାରୀରିକ ସ୍ତରଠାରୁ ଆଗକୁ ଯାଏ: ଏଠାରେ ଅନିଷ୍ଟହୀନତା କୋମଳତା, ନମ୍ରତା ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଯାହା ସୂଚାଏ ଯେ ଅହିଂସା ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଲୋଭ ଓ ଘୃଣାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ମନର ସ୍ୱାଭାବିକ ଫଳ।

ଶରୀର, ବାକ୍ୟ ଓ ମନର ସଂଯମ ବାହାରେ, ଜୈନ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଅନେକାନ୍ତବାଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ବହୁ-ପାର୍ଶ୍ୱିକତାର ମତବାଦ ଦ୍ୱାରା ଅହିଂସାକୁ ବିଚାରର ଜଗତକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଏହି ମତବାଦ କହେ ଯେ କୌଣସି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସତ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଧରି ନ ପାରେ, ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ଗୋଡ଼ାମି ନିଜେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକାରର ହିଂସା। ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଏହା ସଚେତନ ଓ ନିଷ୍ଠୁରତାହୀନ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ, ନିଜର ମତ ନ ରଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଶୁଣିବା, ଏବଂ ଗର୍ବ ଓ ଆତ୍ମସମର୍ଥନକୁ ଛାଡ଼ିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବାହାରକୁ ପ୍ରସାରିତ କରାଯାଉଥିବା କରୁଣା ଭିତରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାରିତ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଅହିଂସା ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଥିକୁ ଧୀରେ ଦୁର୍ବଳ କରୁଥିବା ଅପରାଧବୋଧ ଓ ଆତ୍ମନିନ୍ଦାକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଜରୁରୀ।

ଅହିଂସା ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ବା ଭୟରୁ ପୃଥକ କରିବାରେ ସତର୍କ। ମହାଭାରତରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଏକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଆସିଥିଲା, ଯିଏ ଜୀବନର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଗୀତାର ଦୈବୀ ସ୍ୱଭାବର ଚିତ୍ର ଅହିଂସାକୁ ଭୀରୁତା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିର୍ଭୟତା ସହିତ ଯୋଡ଼େ। ଅହିଂସାକୁ ଆୟତ୍ତ କରିବା ଅର୍ଥ ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିବା ଯାହାକୁ ଆଉ ଅନିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଅଭୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିର୍ଭୟତା କହେ, ଯାହା ସେହି ମନର ଫଳ ଯାହା ଆଉ ସେହି ଚିନ୍ତାରେ ଚାଳିତ ନୁହେଁ ଯାହା ଆରମ୍ଭରୁ ହିଂସା ଜନ୍ମାଏ। ଏହି ଆଲୋକରେ, ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମଃ କୌଣସି ପଶ୍ଚାତ୍ପଦ ହେବାର ପରାମର୍ଶ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାହସର ଏକ ଆହ୍ୱାନ।