ଅପରିଗ୍ରହ

ଜୈନ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ, ଅପରିଗ୍ରହ ପାଞ୍ଚ ମହାବ୍ରତ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ, ଯାହାର ନାମ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ଏହାର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ: ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ। ଅପରିଗ୍ରହ ପଞ୍ଚମ, ଏବଂ ଅନେକ ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ସେହି ବ୍ରତ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଚାରିଟିକୁ ଏକତ୍ର ବାନ୍ଧେ। ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର 7.1 ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ସେହି ପଞ୍ଚବିଧ ବ୍ରତ ରୂପେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରେ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତପସ୍ୱୀ ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ଲୋକ 7.8 ପରେ ଅପରିଗ୍ରହ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ: ସାଧକ ନିଜ ପାଖରେ ରଖୁଥିବା ବସ୍ତୁର ପରିମାଣ ଓ ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହି ସୀମାଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବନସାରା ନୀରବରେ ବଢ଼ିବାକୁ ନ ଦେଇ ନିୟମିତ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି ହ୍ରାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଏହାର ମୂଳରେ, ଅପରିଗ୍ରହ ହେଉଛି ସଚେତନ ଭାବେ ଆସକ୍ତି ପରିହାର, ଅନାସକ୍ତି ଓ କିଛି ଜୋରରେ ନ ଧରିବାର ସାଧନା। ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ପଟେ ବସ୍ତୁ ସୀମିତ କରିବାର ବାହ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଟେ ମନ ଯାହା କିଛି ସ୍ପର୍ଶ କରେ ତା ଉପରେ ନିଜ ପକଡ଼ ଶିଥିଳ କରିବାର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ବାହ୍ୟ ପରିଗ୍ରହ—ଅର୍ଥ, ଭୂମି ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ପରି ବାହ୍ୟ ମାଲିକାନା—ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପରିଗ୍ରହ—ଆସକ୍ତି, କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର ଓ ଲୋଭ ପରି ଅନ୍ତରର ମାଲିକାନା, ଯାହା ହାତ ଖାଲି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷକୁ ବାନ୍ଧିପାରେ—ଏ ଦୁଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରନ୍ତି। ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଶିଖାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ପାଇଁ ଆତ୍ମାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଭାର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଭୌତିକ ଧନ, ପଦବୀ, ଏପରିକି ଭାବନାତ୍ମକ ଆସକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଆଙ୍କଡ଼ି ଧରେ, ସେହି ଆଙ୍କଡ଼ିବା କର୍ମିକ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ରରେ ବାନ୍ଧିରଖେ। ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଚିହ୍ନଟ କରୁଥିବା ଗଭୀର ବାଧା କେବଳ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ସ୍ୱୟଂ ଇଚ୍ଛା; ମଣିଷ ବାହାରୁ ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ ଓ ଭିତରେ ଏଥିପାଇଁ ଲାଳାୟିତ ରହିପାରେ, ଏବଂ ଏପରି ତ୍ୟାଗ, ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସତର୍କ କରନ୍ତି, କିଛି ହାସଲ କରେ ନାହିଁ।

ଏହି ଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ଅସୀମ କାମନା ହିଂସା ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ—ନିଜ ପ୍ରତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜାଲ ପ୍ରତି ଉଭୟ। ଜୈନ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ସବୁକିଛି ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ। ଆବଶ୍ୟକତା ବାହାରେ ସମ୍ପଦ ମହଜୁଦ କରିବା ସିଧାସଳଖ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବା ଓ ବିକଶିତ ହେବାର ନିଜସ୍ୱ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ; ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମାଲିକାନା ଏକ ନୀରବ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ କ୍ଷତିର ରୂପ ନିଏ, ଯଦିଓ ହିଂସାର ସିଧା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ଥାଏ କିମ୍ବା ତାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଯେ କୌଣସି ପରିବାରର ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ବହୁତ ଅଧିକ ଭରା ଶସ୍ୟ-ଭଣ୍ଡାର, ସେହି ପରସ୍ପର-ସଂଯୁକ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଆଉ ଜଣଙ୍କର ଶସ୍ୟ-ଭଣ୍ଡାରକୁ ଖାଲି ରଖିଦିଏ, ସଞ୍ଚୟକାରୀ ସେହି ବଞ୍ଚିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭେଟୁ ବା ନ ଭେଟୁ। ଏଣୁ ଅପରିଗ୍ରହ ପାଞ୍ଚ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ବରଂ ତା' ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥାଏ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଅତ୍ୟଧିକ ମାଲିକାନାକୁ ହିଂସାର କାରଣ ଭାବରେ ଗଣେ, କେବଳ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଏକ ପୃଥକ ତ୍ରୁଟି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ହିଂସା-ବିରୋଧୀ ବ୍ରତ ସହିତ ସମାନ ସ୍ଥାନରେ ରଖେ।

ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ ଅପରିଗ୍ରହକୁ ଏହାର ସର୍ବାଧିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଦିଗମ୍ବର ସାଧୁମାନେ ବସ୍ତ୍ର ସହିତ କିଛି ରଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ କେବଳ ଅନୁମୋଦିତ କିଛି ବସ୍ତୁ ରଖନ୍ତି: କିଛି ଧଳା ବସ୍ତ୍ର, ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପାତ୍ର, ଏବଂ ରଜୋହରଣ—କୋମଳ ପଶମ ସୂତାର ଏକ ଛୋଟ ଝାଡ଼ୁ, ଯାହା ବସିବା ବା ଚାଲିବା ପୂର୍ବରୁ କୀଟପତଙ୍ଗକୁ ପଥରୁ ମୃଦୁ ଭାବେ ସରାଇବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଏହିପରି ସେମାନଙ୍କର ନ୍ୟୂନତମ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆରାମ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଅହିଂସାର ସେବା କରେ।

ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନମାନେ ସେହି ବ୍ରତର କୋମଳ ରୂପ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଅପରିଗ୍ରହ ଅଣୁବ୍ରତ, ବା ପରିଗ୍ରହ-ପରିମାଣ—ବସ୍ତୁର ସୀମା—କୁହାଯାଏ। ଏହା ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ବାରଟି ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ: ମହାବ୍ରତର ସୀମିତ ରୂପ ପାଞ୍ଚଟି ଅଣୁବ୍ରତ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରୁଥିବା ତିନୋଟି ଗୁଣବ୍ରତ; ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଶୃଙ୍ଖଳା ଗଢ଼ୁଥିବା ଚାରୋଟି ଶିକ୍ଷାବ୍ରତ। ଗୃହସ୍ଥ ସମ୍ପଦ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ଆୟ ଦାନ କରେ, ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅସୀମ ଭାବେ ଜମା ହେବାକୁ ନ ଦେଇ। ସାଧୁଙ୍କ ତ୍ୟାଗଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଏହି ବ୍ରତ ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନଙ୍କୁ କିଛି ନ ରଖିବାକୁ କହେ ନାହିଁ; ବରଂ ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ, ସଚେତନ ଭାବେ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ କହେ ଯେ କେତେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତି ବଦଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅଟଳ ରହିବାକୁ କହେ—ସୀମା ଟପିବା ସହଜ ହେଲେ ତାହା ବଢ଼ାଇବାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆକର୍ଷଣର ବିରୋଧ କରି।

ଅନାସକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ, ସାଧକ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଶିଖେ ଯେ ଏହି କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ସଂସାରରେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି କାହାର ନୁହେଁ। ସେମାନେ ବରଂ ନିଜ ହାତ ଦେଇ ଯାହା କିଛି ଯାଏ ତାହାର ଅସ୍ଥାୟୀ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାୟକ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ଏ ଜୀବନରେ ଯାହା କିଛି ରଖାଯାଏ—ସମ୍ପଦ, ସମ୍ପର୍କ, ଶେଷରେ ଶରୀର ମଧ୍ୟ—ଯେତେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରାଯାଉ ନା କାହିଁକି, ଶେଷରେ ତାହା ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବ କିମ୍ବା ହଜିଯିବ।

ଅପରିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ କରୁଣାର ଗଭୀର ଅବସ୍ଥା ପୋଷଣ କରେ, କାରଣ ଯେ ମଣିଷ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଜୀବ ପ୍ରତି ବିପଦ ନୁହେଁ। ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଅପରିଗ୍ରହକୁ ସନ୍ତୋଷ ସହିତ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଆଚରଣରେ ଏ ଦୁଇଟିକୁ ପୃଥକ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ: ଯେଉଁ ମନ ଆହୁରି ଅଧିକ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର, ତା' ପାଇଁ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାହ୍ୟ ସୀମା କେବଳ ହତାଶା ଲାଗିବ। ବିପରୀତରେ, ଯେଉଁ ମନ ପ୍ରକୃତରେ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କରିଛି, ସେ ସେହି ସୀମାକୁ ବଞ୍ଚିତତା ନୁହେଁ, ମୁକ୍ତି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ନୀତି ନିଜର ମୂଳ ସାଧୁ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ବଞ୍ଚିଲା। ଗୁଜରାଟର ଜୈନ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ିଥିବା ଏବଂ ଜୈନ ପଣ୍ଡିତ ରାୟଚନ୍ଦ୍ରଭାଇ ମେହ୍ତାଙ୍କୁ ନିଜର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନା କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ, ନିଜର ଟ୍ରଷ୍ଟିସିପ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଗଢ଼ିବା ସମୟରେ ଅପରିଗ୍ରହ ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଆଧାର ନେଇଥିଲେ—ଏହି ଧାରଣା ଯେ ଧନ ନିଜ ପାଇଁ ସଞ୍ଚୟ ନ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଧାରଣ ଓ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ।

ଗାନ୍ଧୀ ସାରା ଜୀବନ ଜାଣିଶୁଣି ନିଜ ବସ୍ତୁ କମ୍ ରଖିଥିଲେ; ଏକ ଜୀବନବୀମା ପଲିସି ଛାଡ଼ିବା ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରେ ନିଜର ଫିନିକ୍ସ ବସତିକୁ ଟ୍ରଷ୍ଟିସିପ୍ରେ ଅର୍ପଣ କରିବା, ସେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବ୍ରତକୁ ଜୀବନରେ ରୂପ ଦେବାର ତାଙ୍କର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦୁଇଟି ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା। ଏହିପରି, ପଚିଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା ଏକ ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରତ ଆଧୁନିକ ଆଲୋଚନାକୁ ଆସିଲା—କେହି ସାଧୁ ହେଉ କିମ୍ବା ଗୃହସ୍ଥ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ମାଲିକାନା ସହିତ କିପରି ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ଉଚିତ, ସେ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ।