ଅହିଂସା

ଜୈନ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ, ଅହିଂସା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ସର୍ବୋପରି ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି। ଭାରତର ଜୈନ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ “ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମଃ” ବାକ୍ୟ ଖୋଦିତ ଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅହିଂସା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହି ବାକ୍ୟଟି ପ୍ରକୃତରେ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ବାହାରୁ ଆସିଛି, ମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନ ପର୍ବରୁ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଏହାର ମୂଳ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଠାରୁ ଆହୁରି ଦୂର ନେଇଛି, ମହାକାବ୍ୟର ସେହି ନିଜସ୍ୱ ସୀମାକୁ ଅପସାରିତ କରି ଯେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ହିଂସା ନିଜେ ଧର୍ମ ହୋଇପାରେ। ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅହିଂସା ଏପରି କୌଣସି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ସ୍ୱୀକାର କରେ ନାହିଁ। ଏହି ମାତ୍ରାଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜୈନ ଅହିଂସାକୁ ପ୍ରତିବେଶୀ ଅଧିକାଂଶ ପରମ୍ପରାରେ ମିଳୁଥିବା ଅହିଂସାର ରୂପଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଅଧିକ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଅହିଂସା କେବଳ ଶାରୀରିକ କ୍ଷତି ଏଡ଼ାଇବା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ; ଏହା ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଶାସନ, ଯାହା ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆୟାମ, ଚିନ୍ତା, ବାଣୀ ଓ କର୍ମକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ଜଣେ ସାଧକ ନିଜ ମନକୁ ଦୁର୍ଭାବନାରୁ, ନିଜ ବାଣୀକୁ କଠୋରତାରୁ, ଏବଂ ନିଜ କର୍ମକୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ସମସ୍ତ ଜୀବନର ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ପ୍ରତି ତୀବ୍ର ସଚେତନତା ଦାବି କରେ, ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରି ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମା, ସେ ଯେଉଁ ଭୌତିକ ରୂପରେ ହିଁ ବାସ କରୁ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସମାନ ସାମର୍ଥ୍ୟ ରଖେ।

ଆଚାରାଙ୍ଗ ସୂତ୍ର, ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଯାହା ଜୀବିତ ଥିବା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଅଙ୍ଗ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଠିକ୍ ଏହି ଭିତ୍ତି ଉପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଠିକ୍ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ଏବଂ କ୍ଷତିକୁ ଭୟ କରେ, ଏବଂ ଏହି ସାଧାରଣ ଇଚ୍ଛା ସ୍ୱୟଂ ଅହିଂସାର ଭିତ୍ତି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଜୀବିତ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରେ, ଏକେନ୍ଦ୍ରିୟ ବା ଏକ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୀବ, ଯେପରିକି ଗଛ ଓ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ପଶୁ ଭଳି ପଞ୍ଚ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏକ ବର୍ଗୀକରଣ ଯାହା ନୈତିକ ବିଚାରକୁ ଏପରି ଜୀବନ ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ କରେ ଯାହାକୁ ଜଣେ ସାଧାରଣ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ କେବେ ରକ୍ଷା କରିବା ବିଷୟରେ ଭାବିନଥାନ୍ତେ। ଏହି ବର୍ଗୀକରଣରେ ଏକ ଗଛ, ଜଳର ଏକ ବୁନ୍ଦା ଓ ଅଗ୍ନିର ଏକ ଶିଖା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକେନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୀବ, କେବଳ ସ୍ପର୍ଶେନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଏକ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା। ଏଥିପାଇଁ ଜଳ ଆଣିବା ବା ଚୂଲି ଜାଳିବା ଭଳି ସାଧାରଣ ଦେଖାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟ ନୈତିକ ଭାର ଅଛି, ଯାହା ଆଚାରାଙ୍ଗ ସୂତ୍ର ତାର ପାଠକକୁ ଅଣଦେଖା ନ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବାକୁ କହେ।

ଜୈନ ଧର୍ମର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ କାଠାମୋ ପ୍ରକାଶ କରେ ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅହିଂସା କାହିଁକି ଏତେ ଜରୁରୀ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଗଣିତ ଜୀବିତ ଆତ୍ମା, ଜୀବ, ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଟିଳ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବାଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ହିଂସାର ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ, ଜାଣିଶୁଣି କରାଯାଉ କିମ୍ବା ଅବହେଳାରେ, ଭାରୀ କାର୍ମିକ କଣିକା ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଦୁଃଖ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ର, ସଂସାର, ସହିତ ବାନ୍ଧେ। କଠୋର ଅହିଂସା ଅଭ୍ୟାସ କରି, ସାଧକ ନୂତନ କର୍ମର ପ୍ରବାହକୁ ରୋକେ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଚରମ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ଦିଗରେ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ଜୈନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜୈନ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ କରାଯାଇ ନ ପାରେ: ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଅଗଣିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଭରି ରଖେ, ସେହି ଦୃଷ୍ଟି ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାକୁ କେବଳ ଭାବପ୍ରବଣତାର ବିଷୟ ନ ରଖି ଗଭୀରତମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିଣାମର ବିଷୟ କରେ। ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର, ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଅହିଂସାକୁ ପାଞ୍ଚ ମହାବ୍ରତ, ଅର୍ଥାତ୍ ମହାନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଭାବେ ନାମିତ କରେ, ଏବଂ ଆହୁରି ପାଞ୍ଚ ଭାବନା, ଅର୍ଥାତ୍ ଚିନ୍ତନଶୀଳ ସୁରକ୍ଷା, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରେ, ଯାହା ବାଣୀ, ଚିନ୍ତା, ଗତି, ଭୋଜନ ଓ ବସ୍ତୁ ଗ୍ରହଣରେ ଅସାବଧାନତାରୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭାଙ୍ଗିବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅହିଂସା ଅଭ୍ୟାସ ଅସାଧାରଣ ସଚେତନତା ଓ କରୁଣା ଦାବି କରେ। ମୁନି ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ କଠୋର ଆଚରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ଉଦାହରଣରେ ଦେଖାନ୍ତି, ଯେପରିକି ପୋକମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପଥରୁ କୋମଳ ଭାବେ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଏକ କୋମଳ ଝାଡ଼ୁ, ରଜୋହରଣ, ବହନ କରିବା, ଏବଂ ବାୟୁରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ବା ହାନି ପହଞ୍ଚାଇବା ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଏକ କପଡ଼ାର ମୁଖାବରଣ, ମୁହପତ୍ତି, ପିନ୍ଧିବା। ଯଦିଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଏପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଶାକାହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କ୍ଷତିକୁ ନ୍ୟୂନତମ କରୁଥିବା ନୈତିକ ବାଣିଜ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସାର୍ବଜନୀନ ମୈତ୍ରୀ ଏବଂ ସାଥୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ଷମାର ଏକ ଦୈନିକ ମନୋଭାବ ବିକଶିତ କରନ୍ତି। ଅନେକ ନିଷ୍ଠାବାନ ଜୈନ ପରିବାର ଏହି ସମାନ ଅନୁଶାସନକୁ ନିଜ ବୃତ୍ତିର ଚୟନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ କୃଷି ବା ପଶୁହତ୍ୟା ଅପେକ୍ଷା ବାଣିଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଠିକ୍ ଏହି କାରଣରୁ କି କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନରେ କୀଟ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହତ୍ୟା ଜଡ଼ିତ, ଯାହା ବାଣିଜ୍ୟରେ ହୁଏ ନାହିଁ।

ମୁନି ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାବେ ଭିତ୍ତିପ୍ରତିଷ୍ଠିତ: ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ମହାବ୍ରତକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ମୁନିମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ମହାନ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ, ଅଣୁବ୍ରତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ସଂସାରରେ ରହି ବାସ୍ତବରେ ପାଳନ କରିପାରୁଥିବା ଛୋଟ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରୁ ପୃଥକ କରେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୈନ ଟୀକାକାରମାନେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷତି ଏବଂ ଜାଣିଶୁଣି କରାଯାଇଥିବା ନିଷ୍ଠୁରତା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରି ଏହି ବ୍ୟାବହାରିକ ବାସ୍ତବବାଦକୁ ଆହୁରି ପରିଷ୍କୃତ କଲେ। ସଙ୍କଳ୍ପୀ ହିଂସା, ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱେଷ ସହିତ କରାଯାଇଥିବା ଜାଣିଶୁଣି ହିଂସା, ଆରମ୍ଭୀ ହିଂସା ଠାରୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ମାନାଯାଏ, ଯାହା ରାନ୍ଧିବା ବା କୃଷି ଭଳି ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସାମିଲ ଆକସ୍ମିକ କ୍ଷତି। ଗୃହସ୍ଥ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂର କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନ୍ୟୂନତମ କରେ, କାରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉନ୍ମୂଳନ କେବଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗୀ ମୁନି ପାଇଁ ସମ୍ଭବ।

ଶେଷରେ, ଅହିଂସା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରତି ଅସୀମ ପ୍ରେମ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସକ୍ରିୟ ପ୍ରକାଶ। ଏହା ସାଧକକୁ ଜଣେ ଉପଭୋକ୍ତାରୁ ଜୀବନର ରକ୍ଷକରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ, ଗଭୀର ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ପୋଷଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ କେହି କୌଣସି ଜୀବିତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଭୟର ଉତ୍ସ ହେବା ବନ୍ଦ କରେ, ସେ ଭୟ ଓ ଘୃଣାର ପରେ ଉଠେ, ନିଜକୁ ଶାଶ୍ୱତ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରି। ଏହି ପବିତ୍ର ସଂଯୋଗରେ, ଆତ୍ମା ନିଜ ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଜିନମାନଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶକୁ ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ କରି, ସେହି ଆଦର୍ଶ ଯାହାକୁ ଜୈନ ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିଥିବା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଆଦର୍ଶ ଜୈନ ଧର୍ମର ନିଜ ସମୁଦାୟଠାରୁ ବହୁ ଦୂରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଅହିଂସାର ନିଜ ବୁଝାମଣାର ଶ୍ରେୟ ଆଂଶିକ ଭାବେ ଜୈନ ପଣ୍ଡିତ ରାୟଚନ୍ଦ୍ରଭାଇ ମେହ୍ତାଙ୍କ ସହ ନିଜ ବନ୍ଧୁତାକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜୈନ ତୀବ୍ରତା ସହିତ ଅହିଂସାକୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଅହିଂସ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ନେଇ ଯାଇଥିଲେ, ଏହା ମନେ ପକାଇ ଯେ ଅହିଂସାର ପରିସର କେବେ ବି ମନ୍ଦିରର କାନ୍ଥ ଭିତରେ ସୀମିତ ରହି ନାହିଁ।