ସ୍ୟାଦବାଦ

ଜୈନ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରାରେ ସତ୍ୟର ଅନ୍ୱେଷଣ କୌଣସି କଠୋର ନିରପେକ୍ଷ ଦାବିର ପ୍ରୟାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣ ବୁଝାମଣା ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ଅଟେ। ସ୍ୟାଦବାଦ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ସର୍ତ୍ତମୂଳକ ପ୍ରତିପାଦନର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ତାହା ବାସ୍ତବତାର ବହୁମୁଖୀ ସ୍ୱରୂପ ଅର୍ଥାତ୍ ଅନେକାନ୍ତବାଦର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱଗତ କାଠାମୋରୁ ସିଧାସଳଖ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଛି। ଏହି ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତବତା ବହୁପକ୍ଷୀୟ ଏବଂ କୌଣସି ଏକକ ସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ତାହା ଯେତେ ସାବଧାନତାର ସହିତ ବିଚାରିତ ହେଉ ନା କାହିଁକି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧରାଯାଇ ନ ପାରେ। ବାସ୍ତବତା ଅସୀମ ଜଟିଳ ହୋଇଥିବାରୁ କୌଣସି ଏକ ସୀମିତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସମଗ୍ରତାକୁ ଧରି ପାରେ ନାହିଁ; ସ୍ୟାଦବାଦ ସେହି ତାର୍କିକ ଉପକରଣ, ଯାହା ଜୈନ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ଠିକ୍ ଏହି କଥା କହିବା ପାଇଁ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଗୋଡ଼ାମି କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବିରୋଧାଭାସରେ ନ ପଡ଼ି। ରତ୍ନତ୍ରୟ ଓ ଅହିଂସା ସହିତ, ଏହା ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଜୈନ ଚିନ୍ତନର ଅନନ୍ୟ ଅବଦାନ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ; ଏହା ଭକ୍ତିମୂଳକ ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏପରି ଏକ ଜଗତ ବିଷୟରେ ଯତ୍ନର ସହିତ ଯୁକ୍ତି କରିବାର ଏକ ପଦ୍ଧତି, ଯାହାକୁ କୌଣସି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ କରିପାରେ ନାହିଁ।

ସ୍ୟାଦବାଦର ସର୍ବାଧିକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆପ୍ତମୀମାଂସାରେ ମିଳେ, ଯାହାକୁ ଦେବାଗମ ସ୍ତୋତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ୧୧୪ ଶ୍ଲୋକର ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଜୈନ ଦାର୍ଶନିକ ସମନ୍ତଭଦ୍ର ପ୍ରାୟ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ, ୧୦୪ତମ ଶ୍ଲୋକରେ, ସମନ୍ତଭଦ୍ର ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ସପ୍ତଭଙ୍ଗୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ସାତ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିପାଦନ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ବାସ୍ତବତା ବିଷୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉକ୍ତି 'ସ୍ୟାତ୍' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ୍ୟ କରାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ କୌଣସି ଦିଗରୁ ବା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ। ସାତୋଟି ପ୍ରତିପାଦନ ଏପରି। କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାହା ଅଛି। କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାହା ନାହିଁ। କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାହା ଅଛି ଓ ନାହିଁ, କ୍ରମାନୁସାରେ ବିଚାର କଲେ। କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାହା ଅବକ୍ତବ୍ୟ। କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାହା ନାହିଁ ଏବଂ ଅବକ୍ତବ୍ୟ। କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାହା ଅଛି, ନାହିଁ, ଏବଂ ଅବକ୍ତବ୍ୟ। ଅବଶେଷରେ, କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାହା କେବଳ ଅବକ୍ତବ୍ୟ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭଙ୍ଗୀ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ନୁହେଁ, ବରଂ ସୁନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିବୃତ୍ତି। ତାହା ଏକ ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ଥାନ, କାଳ କିମ୍ବା ଭାବ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ କି ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ କ'ଣ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ ସେ ବିଷୟରେ ନୀରବ ରହେ। ସମନ୍ତଭଦ୍ର ୧୦୪ତମ ଶ୍ଲୋକରେ କହନ୍ତି ଯେ ସ୍ୟାଦବାଦ ଠିକ୍ ଏହି ସାତ ପ୍ରକାରରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ କ'ଣ ତାହା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ ଏବଂ ସେଥିସହିତ ତାହାର ବାହାରେ କ'ଣ ଅଛି ତାହା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ।

ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସାଧାରଣ ବସ୍ତୁ ସାହାଯ୍ୟରେ ସପ୍ତଭଙ୍ଗୀ ବୁଝାନ୍ତି। ଏକ ମାଟିର ଘଟ ଅଛି କି ନାହିଁ ପଚରାଗଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ତାହା ଘଟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ, କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାହା ଅଛି ବୋଲି ସତ୍ୟ କୁହାଯାଇ ପାରେ।

କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାହା ନାହିଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଇ ପାରେ, କାରଣ ତାହା ପୂର୍ବରେ ଥିବା ମାଟିର ପିଣ୍ଡ ରୂପେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ସେ ଯାହା ନୁହେଁ ଏବଂ କେବେ ହେଁ ନଥିଲା ସେହି କପଡ଼ା ବା ଧାତୁ ପ୍ରଦୀପ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏକତ୍ର ପଚରାଗଲେ, ଉଭୟ ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ, ବିରୋଧ ବିନା ଠିଆ ହୁଏ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ତର ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

ଘଟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଉଭୟକୁ ଗୋଟିଏ ନିଃଶ୍ୱାସରେ ଏକତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କହିଲେ, ଜୈନ ତର୍କଶାସ୍ତ୍ର ମାନେ ଯେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ତାହା ଏକ ସାଥେ ଧରି ପାରିବ ନାହିଁ। ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଘଟର ପ୍ରକୃତି ଅବକ୍ତବ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ; ତାହା ବିଷୟରେ କିଛି କହି ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ନୁହେଁ, ବରଂ ସାଧାରଣ ଭାଷା ଗୋଟିଏ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦୁଇଟି ସତ୍ୟ କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ ବୋଲି।

ସ୍ୟାଦବାଦକୁ କେତେବେଳେ ଏହିପରି ଦାବି ବୋଲି ଭୁଲ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ସମସ୍ତ ଉକ୍ତି ସମାନ ଭାବେ ସତ୍ୟ, କିମ୍ବା ବିରୋଧାଭାସ ସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଜୈନ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ନିଜ ମତବାଦକୁ ଦୁହିଁଙ୍କଠାରୁ ସାବଧାନତାର ସହିତ ପୃଥକ କରିଥିଲେ। ସାତୋଟି ପ୍ରତିପାଦନର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ। ସ୍ୟାଦବାଦ କେବଳ ସେହି ଅତିରିକ୍ତ ଦାବିକୁ ନାକଚ କରେ ଯେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିପାଦନ, ଏକାକୀ ଓ ସର୍ତ୍ତହୀନ ଭାବେ ନିଆଗଲେ, ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ସମଗ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରେ। ଘଟ ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଗୋଟିଏ ସମତଳ ଦାବିରେ ସଙ୍କୁଚିତ ନ କରି, ବିରୋଧ ବିନା ଏକତ୍ର ଧରି ରଖିବା ହିଁ ସେହି ଶୃଙ୍ଖଳା, ଯାହା ସ୍ୟାଦବାଦ ଜଣେ ସତର୍କ ଚିନ୍ତକଙ୍କଠାରୁ ଦାବି କରେ। ସମନ୍ତଭଦ୍ର ନିଜେ ୧୦୮ତମ ଶ୍ଲୋକରେ ବିପରୀତ ବିପଦ ବିଷୟରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି: ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଏକ ସଂଗ୍ରହ, ସର୍ତ୍ତହୀନ ଭାବେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବିଚାର ନ କରି ଦାବି କରାଗଲେ, ତାହା ନିଜେ ଏକ ପ୍ରକାରର ମିଥ୍ୟା; କାରଣ ତାହା ନିରପେକ୍ଷ, କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧହୀନ। କେବଳ ନିଜ ଉପଯୁକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ବନ୍ଧା ସାପେକ୍ଷ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁର ବୋଧରେ ସତ୍ୟରେ ସେବା କରେ।

ସ୍ୟାଦବାଦ ସହିତ ଯେ କେହି ଯୁକ୍ତି କରେ, ତାକୁ ଏହା କୋମଳତାର ସହିତ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପଲବ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ଅସୀମ ଓ ବହୁମୁଖୀ ବାସ୍ତବତାର କେବଳ ଆଂଶିକ ଝଲକ; ଏବଂ ଚିନ୍ତକଙ୍କୁ ବୌଦ୍ଧିକ ଗୋଡ଼ାମି ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରକୃତ ସାଧକର ବିନମ୍ରତା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଏହି ବିନମ୍ରତାକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବନା ରୂପେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପଦ୍ଧତି ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। କୌଣସି ବିଷୟ ସିଧାସଳଖ ଅଛି ବା ନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହିବା ପୂର୍ବରୁ, ସତର୍କ ଜୈନ ତାର୍କିକଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ତାଲିମ ଦିଆଯାଏ ଯେ କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏବଂ କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସେହି ଦାବି ଠିଆ ହୁଏ। ଜଣେ ତାର୍କିକ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ ଯେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି, ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହ ପରୀକ୍ଷା କଲେ, ଦୁଇଟି ଉତ୍ତରର କୌଣସିକୁ ମିଥ୍ୟା ନକରି ବିପରୀତ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରେ।

ଜୈନ ତାର୍କିକମାନେ ଶେଷରେ ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ନୟବାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ କଲେ; ନୟ ଅର୍ଥ ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏବଂ ବାଦ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତାଧାରା; ଏହା ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ଯାହା ବାସ୍ତବତା ବିଷୟରେ ଯେକୌଣସି ଉକ୍ତି କରାଯାଇ ପାରୁଥିବା ଅନେକ କୋଣକୁ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୟକୁ ଏକମାତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦାବି ନ ମାନି, ଏକ ସତ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟି ରୂପେ ଗଣନା କରେ। ସ୍ୟାଦବାଦ ଓ ନୟବାଦକୁ ଗୋଟିଏ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଦୁଇ ଅଂଶ ରୂପେ ବୁଝାଯାଇଥିଲା: ନୟବାଦ ଜଣେ ତାର୍କିକଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଅନେକ ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ନାମ ଦିଏ ଓ ସଜାଏ; ସ୍ୟାଦବାଦ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସିଟି କହିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସୁନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟାକରଣ ଦିଏ — ଯୋଗ୍ୟତା ଦେଉଥିବା ଶବ୍ଦ 'ସ୍ୟାତ୍' ଓ ତାର ସାତୋଟି ପ୍ରତିପାଦନ — ଯାହା ବାସ୍ତବତାର ସମଗ୍ରତା ବିଷୟରେ ଏପରି ଏକ ଦାବିକୁ ନ ଯାଇ, ଯାହାକୁ କୌଣସି ଏକକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରକୃତରେ ସମର୍ଥନ କରିପାରେ ନାହିଁ।