स्यादवाद

जैन धर्माच्या पवित्र आणि प्राचीन परंपरेत सत्याचा शोध हा निरपेक्ष प्रतिपादनाचा कठोर प्रयत्न नसून, समग्र आकलनासाठी केलेली खोल आध्यात्मिक साधना आहे. 'सापेक्ष प्रतिपादना'चा सिद्धांत असा अर्थ असलेला स्यादवाद, वास्तवाच्या बहुआयामी स्वरूपाविषयीच्या अनेकांतवादाच्या मूलभूत तत्त्वज्ञानी चौकटीतूनच थेट प्रकट होतो. वास्तव अनंत प्रकारे गुंतागुंतीचे असल्यामुळे, कोणताही एक स्थिर दृष्टिकोन त्याला पूर्णपणे पकडू शकत नाही, मग तो दृष्टिकोन कितीही काळजीपूर्वक तपासलेला असो. म्हणूनच अस्तित्वाची संपूर्णता कोणताही एक मर्यादित दृष्टिकोन सामावू शकत नाही; हट्टी कट्टरतेत किंवा उघड विरोधाभासात न पडता हेच सांगण्यासाठी जैन तत्त्ववेत्त्यांनी घडवलेले तार्किक साधन म्हणजे स्यादवाद. रत्नत्रय आणि अहिंसेबरोबरच, भारतीय तत्त्वज्ञानाला जैन विचारांनी दिलेल्या विशिष्ट योगदानांपैकी हे एक आहे; ते भक्तीचा उपदेश म्हणण्यापेक्षा, कोणताही एक दृष्टिकोन संपवू शकत नाही अशा जगाविषयी काळजीपूर्वक तर्क करण्याची एक पद्धत आहे.

स्यादवादाचे सर्वात परिपूर्ण शास्त्रीय विवेचन आप्तमीमांसेत आढळते, जिला देवागम स्तोत्र असेही म्हणतात; ११४ श्लोकांचा हा ग्रंथ जैन तत्त्ववेत्ते समंतभद्र यांनी सुमारे सहाव्या शतकात रचला. तेथे, १०४व्या श्लोकात, समंतभद्र या सिद्धांताची मांडणी सप्तभंगी, म्हणजे सात प्रकारची विधाने, अशा स्वरूपात करतात; ज्यात वास्तवाविषयीचे प्रत्येक विधान 'स्यात्' या शब्दाने मर्यादित केले जाते, ज्याचा अर्थ 'एका दृष्टीने' किंवा 'एका विशिष्ट दृष्टिकोनातून' असा होतो. ही सात विधाने अशी आहेत. एका दृष्टीने, ते आहे. एका दृष्टीने, ते नाही. एका दृष्टीने, ते आहे आणि नाही, क्रमाने विचार केल्यास. एका दृष्टीने, ते अवक्तव्य आहे. एका दृष्टीने, ते नाही आणि अवक्तव्य आहे. एका दृष्टीने, ते आहे, नाही आणि अवक्तव्य आहे. शेवटी, एका दृष्टीने, ते केवळ अवक्तव्य आहे.

प्रत्येक भंगी ही अस्पष्ट सारवासारव नसून अचूक विधान आहे. ती एका विशिष्ट दृष्टिकोनातून, द्रव्य, स्थान, काल किंवा भाव यांच्या दृष्टीने सत्य असते, आणि दुसऱ्या दृष्टिकोनातून काय सत्य असू शकते याविषयी मौन बाळगते. समंतभद्र १०४व्या श्लोकात सांगतात की स्यादवाद याच सात प्रकारांनी स्थापित होतो; त्यातील प्रत्येक वस्तू काय आहे हे नमूद करतो आणि त्याच वेळी तिच्या बाहेर काय आहे हेही नमूद करतो.

जैन आचार्य सामान्य वस्तूंच्या साहाय्याने सप्तभंगी स्पष्ट करतात. मातीचा घट आहे का, असे विचारले असता, तो आता घट म्हणून उपस्थित असल्यामुळे, एका दृष्टीने तो आहे असे सत्यपणे म्हणता येते.

एका दृष्टीने तो नाही असेही सत्यपणे म्हणता येते, कारण तो आता ज्या मातीच्या गोळ्याच्या स्वरूपात होता तसा नाही, तसेच तो जे कापड किंवा धातूचा दिवा नाही आणि कधीच नव्हता तसाही नाही. दोन्ही प्रश्न एकापाठोपाठ एकत्र विचारले असता, दोन्ही उत्तरे एकामागून एक, विरोधाशिवाय टिकतात, कारण प्रत्येक उत्तर वेगळ्या दृष्टीशी जोडलेले आहे.

घटाचे अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही एकाच श्वासात, एकाच वेळी वर्णन करण्यास सांगितल्यास, जैन तर्कशास्त्र मानते की कोणताही एक शब्द ते एकाच वेळी सांभाळू शकत नाही. त्या दृष्टीने घटाचा स्वभाव अवक्तव्य, म्हणजे अवर्णनीय आहे; त्याविषयी काहीच सांगता येत नाही म्हणून नव्हे, तर सामान्य भाषा एकाच अखंड उच्चारात दोन खरी पण परस्पर विरोधी विधाने करू शकत नाही म्हणून.

स्यादवाद हा सर्व विधाने समान रीतीने सत्य आहेत किंवा विरोधाभास स्वीकारार्ह आहे, असा दावा करतो असे कधी कधी चुकीने समजले जाते; पण जैन तत्त्ववेत्त्यांनी आपला सिद्धांत या दोन्हीपासून काळजीपूर्वक वेगळा ठेवला. सात भंगींपैकी प्रत्येक आपल्या स्वतःच्या निर्दिष्ट दृष्टीच्या आत पूर्णपणे सत्य आहे. स्यादवाद केवळ एवढेच नाकारतो की कोणतीही एक भंगी, एकटी आणि अटींविना घेतली, तर वस्तूविषयीचे संपूर्ण सत्य सांगून टाकते. घट एका दृष्टीने खरोखर अस्तित्वात आहे आणि दुसऱ्या दृष्टीने खरोखर अस्तित्वात नाही; हे दोन्ही एकाच सपाट विधानात आकुंचित न करता, विरोधाशिवाय एकत्र धरून ठेवणे हीच ती शिस्त आहे जी स्यादवाद एखाद्या सावध विचारवंताकडून मागतो. समंतभद्र स्वतः १०८व्या श्लोकात उलट धोक्याविषयी इशारा देतात: परस्परविरोधी दृष्टिकोनांचा संग्रह, अटींविना आणि त्यांच्या संबंधित दृष्टींचा विचार न करता प्रतिपादिला गेला, तर तो स्वतःच एक प्रकारचे असत्य आहे; कारण तो निरपेक्ष आहे, कोणत्याही विशिष्ट दृष्टीशी असंबद्ध आहे. केवळ आपल्या योग्य दृष्टीशी जोडलेला, सापेक्ष दृष्टिकोनच खऱ्या वस्तूच्या आकलनाची खरी सेवा करतो.

स्यादवादाशी तर्क करणाऱ्या प्रत्येकाला तो हळुवारपणे आठवण करून देतो की वैयक्तिक आकलने ही अमर्याद आणि बहुआयामी वास्तवाची केवळ अंशतः झलक आहेत; आणि विचारवंताला बौद्धिक कट्टरतेच्या पलीकडे जाऊन खऱ्या साधकाची नम्रता स्वीकारण्याचे आवाहन करतो. ही नम्रता अस्पष्ट आध्यात्मिक भावना म्हणून नव्हे, तर कार्यक्षम पद्धती म्हणून मांडली जाते. एखादी गोष्ट थेट आहे किंवा नाही असे ठामपणे म्हणण्यापूर्वी, सावध जैन तर्कवेत्त्याला विचारण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते की कोणत्या दृष्टीने, कोणत्या दृष्टिकोनातून आणि कोणत्या परिस्थितीत ते विधान टिकते. एखादी भिन्न दृष्टी, प्रामाणिकपणे तपासली तर, दोन्हीपैकी कोणतेही उत्तर असत्य न ठरवता उलट उत्तर देऊ शकते, या विश्वासाने तो पुढे जातो.

जैन तर्कवेत्त्यांनी अखेरीस ही पद्धत नयवादात विस्तारली; नय म्हणजे आंशिक दृष्टिकोन आणि वाद म्हणजे विचारप्रणाली, म्हणजेच आंशिक दृष्टिकोनांचा सिद्धांत. वास्तवाविषयी कोणतेही विधान ज्या अनेक कोनांतून करता येते, त्यांचे वर्गीकरण हा सिद्धांत करतो, आणि प्रत्येक नयाला एकमेव संपूर्ण सत्य होण्यासाठी स्पर्धा करणारा प्रतिस्पर्धी दावा न मानता, खरा पण आंशिक दृष्टिकोन मानतो. स्यादवाद आणि नयवाद हे एकाच शिस्तीचे दोन भाग म्हणून समजले गेले: नयवाद विचारवंताला उपलब्ध असलेल्या अनेक आंशिक दृष्टिकोनांना नाव देऊन त्यांची मांडणी करतो, तर स्यादवाद त्या दृष्टिकोनांपैकी कोणताही एक सांगण्यासाठी आवश्यक असे अचूक व्याकरण पुरवतो — योग्यता देणारा 'स्यात्' हा शब्द आणि त्याची सात विधाने — जेणेकरून वास्तवाच्या संपूर्णतेविषयी असा दावा होऊ नये जो कोणताही एक दृष्टिकोन खरोखर आधार देऊ शकत नाही.