ਸਿਆਦਵਾਦ

ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰਬਪੱਖੀ ਸਮਝ ਲਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਸਿਆਦਵਾਦ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਰਤੀ ਕਥਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿੱਧਾ ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਵ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਅਨੇਕ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਹਕੀਕਤ ਅਸੀਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਸੀਮਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮੋ ਸਕਦਾ; ਸਿਆਦਵਾਦ ਉਹ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜੋ ਜੈਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਘੜਿਆ, ਹਠਧਰਮੀ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਬਿਨਾਂ। ਰਤਨਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜੈਨ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਇਹ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਤਰਕ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਸਿਆਦਵਾਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਤਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਾਗਮ ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 114 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਜੈਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੰਤਭਦਰ ਨੇ ਲਗਭਗ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਉੱਥੇ, 104ਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸਮੰਤਭਦਰ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਪਤਭੰਗੀ, ਭਾਵ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਥਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਹਰ ਕਥਨ ਨੂੰ 'ਸਿਆਤ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ। ਸੱਤ ਕਥਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆਂ। ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਅਵਕਤਵਯ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਕਤਵਯ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵਕਤਵਯ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਅਵਕਤਵਯ ਹੈ।

ਹਰ ਭੰਗੀ ਕੋਈ ਧੁੰਦਲੀ ਬਚਾਅ-ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਥਨ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਨਜ਼ਰੀਏ, ਦ੍ਰਵਯ, ਸਥਾਨ, ਕਾਲ ਜਾਂ ਭਾਵ ਤੋਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਕੀ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੰਤਭਦਰ 104ਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਆਦਵਾਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਢੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀ ਹੈ।

ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆ ਆਮ ਵਸਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਘੜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਧਾਤ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਜੋਂ ਜੋ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਸਵਾਲ ਇਕੱਠੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰ ਇੱਕ ਮਗਰੋਂ ਦੂਜਾ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਉੱਤਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਘੜੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅ-ਹੋਂਦ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੈਨ ਤਰਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਘੜੇ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਵਕਤਵਯ ਹੈ, ਭਾਵ ਅਕਹਿਣਯੋਗ; ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਅਖੰਡ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੱਚੀਆਂ ਪਰ ਉਲਟ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ।

ਸਿਆਦਵਾਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਥਨ ਬਰਾਬਰ ਸੱਚ ਹਨ, ਜਾਂ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ; ਪਰ ਜੈਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ। ਸੱਤ ਭੰਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਿਆਦਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵਾਧੂ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਭੰਗੀ, ਇਕੱਲੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਘੜਾ ਇੱਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮਤਲ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟੇ ਬਿਨਾਂ, ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਠਾ ਫੜੀ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜੋ ਸਿਆਦਵਾਦ ਕਿਸੇ ਸਾਵਧਾਨ ਚਿੰਤਕ ਤੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸਮੰਤਭਦਰ ਖ਼ੁਦ 108ਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਝੂਠ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਪੇਖ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਅਸੰਬੰਧਤ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਠੀਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸਾਪੇਖ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਆਦਵਾਦ ਨਾਲ ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਸਮਝ ਅਸੀਮ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਮਹਿਜ਼ ਅੰਸ਼ਕ ਝਲਕਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਹਠਧਰਮੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸੱਚੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਧੁੰਦਲੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧਾ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਾਵਧਾਨ ਜੈਨ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਕਿਹੜੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਉੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਠਹਿਰਾਏ ਬਿਨਾਂ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨ ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ਨਯਵਾਦ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ; ਨਯ ਭਾਵ ਅੰਸ਼ਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਵਾਦ ਭਾਵ ਚਿੰਤਨ-ਧਾਰਾ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਸ਼ਕ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਕੋਣਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਨਯ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸੱਚ ਹੋਣ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਪਰ ਅੰਸ਼ਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਦਵਾਦ ਅਤੇ ਨਯਵਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੋ ਅੱਧਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ: ਨਯਵਾਦ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਅਨੇਕ ਅੰਸ਼ਕ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਛਾਂਟਦਾ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਸਿਆਦਵਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਟੀਕ ਵਿਆਕਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਯੋਗਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਸਿਆਤ' ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਭੰਗੀਆਂ; ਤਾਂ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹਾ ਦਾਅਵਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।