ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ

ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਤੱਤ-ਮੀਮਾਂਸਕ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੰਤ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਜੈਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਪਲ-ਪਲ, ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਜੀਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ “ਉਹ ਮੀਟਿੰਗ ਬੇਕਾਰ ਸੀ”, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ “ਉਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ”; ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ “ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ”, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ “ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੈਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ।” ਜੈਨ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ ਨੂੰ ਏਕਾਂਤ, ਅਰਥਾਤ ਇਕ-ਪਾਸੜਤਾ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਹਿੰਸਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਕਿਸੇ ਵਕਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਕ ਦੇ ਦਾਅਵੇ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ।

ਜੈਨ ਤਰਕਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਤੱਤ੍ਵਾਰਥ ਸੂਤਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਏ, ਸ਼ਲੋਕ 6, ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਠੀਕ ਸਾਧਨਾਂ, ਅਤੇ ਨਯ, ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਅੰਸ਼ਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਗਿਆਤਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆ ਸਮੰਤਭਦ੍ਰ ਨੇ ਇਸੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਪਤਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿੱਚ ਸਿਆਦਵਾਦ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਟਿਕਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ‘ਸਿਆਤ’ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਰਥਾਤ “ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ।” ਉੱਚੀ ਬੋਲਣ ’ਤੇ ਇਹ ਆਦਤ ਲਗਭਗ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: “ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਸਫਲ ਹੋਇਆ” ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ “ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਸਫਲ ਹੋਇਆ।” ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂਚ ਵਜੋਂ ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਮੱਧਕਾਲੀ ਟੀਕਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। 1949 ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਪੰਥ ਜੈਨ ਮੁਨੀ ਆਚਾਰਿਆ ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਅਣੁਵ੍ਰਤ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ, ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾਏ ਨੈਤਿਕ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ, ਅਕਸਰ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸੀ। ਆਚਾਰਿਆ ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਦੇ ਉਸ ਆਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰ ਸੱਚ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਸ਼ਕ, ਟੁਕੜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਮੂਰਤ ਗੁਣ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬੋਲ ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅਣੁਵ੍ਰਤ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਆਪ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ: ਬਹੁ-ਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਐਸੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕ ਨਿਭਾ ਸਕਣ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਜਿਸ ਪਾਠਕ ਦੀ ਕਿਸੇ ਮੱਠਵਾਸੀ ਸੰਗਠਨ ਜਾਂ ਵ੍ਰਤ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮਾਰੋਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਦਮ ਮੰਗਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਨਯ, ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲੱਭਣਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਹਿਕਰਮੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਬੋਝ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਉਹ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚਾ ਨਯ ਲੱਭਣਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੈਨ ਆਚਾਰਿਆ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਵਾਣੀ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਸਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਝਗੜੇ ’ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ’ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵੇਰਵੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲ ਜਾਣ। ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ, ਜਦੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜੈਨ ਆਚਾਰਿਆ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂਤਵਾਦ ਕੋਈ ਨਰਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਸਾਪੇਖਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਨਯ ਲੱਭਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਨਯ ਦਾ ਭਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਤਮੀਮਾਂਸਾ ਆਪ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੇ ਸੱਚ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਿਸੇ ਸਹਿਕਰਮੀ ਦੇ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਵਾਲੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਤੋਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਸ਼ਕ ਸੱਚ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ, ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਮ ਰਗੜ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ “ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ” ਵਾਲੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਢਹਿਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।