ਅਹਿੰਸਾ

ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਅਹਿੰਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਸਰਵੋਪਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰ “ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮੋ ਧਰਮ” ਦਾ ਸੂਤਰ ਉੱਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਈ, ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਹ ਸ਼ਰਤ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਆਪ ਧਰਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੈਨਾਂ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਛੂਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ; ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਜੈਨ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਗੁਆਂਢੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੰਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਕ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ, ਵਿਚਾਰ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ, ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਨੀਅਤ ਤੋਂ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਕਰੜਾਈ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰਨ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਿ ਹਰ ਆਤਮਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਆਚਾਰੰਗ ਸੂਤਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਏ, ਜੋ ਉਪਲਬਧ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਅੰਗ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀਵਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਰਗੇ ਏਕੇਂਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗੇ ਪੰਚੇਂਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵ-ਰੂਪਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਆਮ ਨਿਰੀਖਕ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਸੋਚਦਾ ਵੀ ਨਾ। ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁੱਖ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ, ਅੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਟ, ਹਰ ਇੱਕ ਏਕੇਂਦਰੀ ਜੀਵ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਛੋਹਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਏਕੇਂਦਰੀ ਆਤਮਾਵਾਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਜਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਲਣ ਵਰਗੇ ਸਧਾਰਨ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਚਾਰੰਗ ਸੂਤਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਢਾਂਚਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਹਿੰਸਾ ਇੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਤ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜੀਵਾਂ, ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਹਰ ਕੰਮ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ, ਭਾਰੇ ਕਾਰਮਿਕ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਸੰਸਾਰ, ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਕੜੀ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਨਵੇਂ ਕਰਮ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ, ਮੋਕਸ਼, ਵੱਲ ਰਾਹ ਸੁਖਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਜੈਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੈਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ: ਜਿਹੜਾ ਜਗਤ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਅਣਦਿਸਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵਾਰਥ ਸੂਤਰ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹਾਵ੍ਰਤਾਂ, ਭਾਵ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਵਾਂ, ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੋਲ, ਵਿਚਾਰ, ਚਾਲ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵਰਤ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਭਾਵ ਧਿਆਨਮਈ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਂ, ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੁਚੇਤਤਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਕੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਸਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਰਜੋਹਰਣ ਨਾਮਕ ਨਰਮ ਝਾੜੂ ਚੁੱਕਣਾ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੁਖਵਸਤ੍ਰਿਕਾ ਨਾਮਕ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਢੱਕਣ ਪਹਿਨਣਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਜਿਹਾ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਨੀ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੈਤਿਕ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਤਰੀ, ਭਾਵ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿਮਾ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਵੱਈਆ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜੈਨ ਪਰਿਵਾਰ ਇਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਚੋਣ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਾਂ ਕਸਾਈਗਿਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ।

ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਆਪ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਧਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਤੱਤਵਾਰਥ ਸੂਤਰ ਮਹਾਵ੍ਰਤਾਂ, ਭਾਵ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਰਤ ਜੋ ਸਾਧੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਅਣੁਵ੍ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਣੁਵ੍ਰਤ ਉਹ ਛੋਟੇ ਵਰਤ ਹਨ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੈਨ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਟੱਲ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਿਆ। ਦਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਹਿੰਸਾ, ਸੰਕਲਪੀ ਹਿੰਸਾ, ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਚਾਨਕ ਨੁਕਸਾਨ, ਆਰੰਭੀ ਹਿੰਸਾ, ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਆਰੰਭੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਨ ਖਾਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗੇ ਸਾਧੂ ਲਈ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਅਹਿੰਸਾ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੀਮ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸੀ ਨੂੰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੈਅ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ, ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਦਰਸ਼ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੈਨ ਸਿਮਰਤੀ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦਾ ਕੁਝ ਸਿਹਰਾ ਜੈਨ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਏਚੰਦਭਾਈ ਮਹਿਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਨ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੀ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰ, ਅਹਿੰਸਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ, ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।