અહિંસા

જૈન ધર્મની પવિત્ર પરંપરામાં, અહિંસા સર્વોચ્ચ ધાર્મિક કર્તવ્ય તરીકે સર્વોપરિ છે. ભારતભરના જૈન મંદિરો “અહિંસા પરમો ધર્મઃ”, એટલે કે અહિંસા જ સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય છે, એ સૂક્તિ કોતરાવે છે; આ વાક્ય ખરેખર જૈન શાસ્ત્રમાંથી નહીં, પરંતુ મહાભારતના અનુશાસન પર્વમાંથી આવ્યું છે. જૈન પરંપરાએ તેને અપનાવીને તેના મૂળ સંદર્ભના હેતુથી પણ આગળ લઈ ગઈ, મહાકાવ્યની પોતાની એ શરત દૂર કરીને કે ધર્મની રક્ષા માટે કરેલી હિંસા પણ ધર્મ બની શકે છે. જૈનો માટે અહિંસા આવી કોઈ છૂટ સ્વીકારતી નથી; આ ભેદ જૈન અહિંસાને પડોશી પરંપરાઓમાં મળતા અહિંસાના સ્વરૂપો કરતાં વધુ સંપૂર્ણ બનાવે છે. અહિંસા એ કેવળ શારીરિક હાનિથી બચવા પૂરતી નથી; તે માનવ અસ્તિત્વના દરેક પાસાને, વિચાર, વાણી અને કર્મને, સમાવતી ઊંડી આધ્યાત્મિક શિસ્ત છે. સાધક પોતાના મનને દુષ્ટ આશયથી, પોતાની વાણીને કઠોરતાથી અને પોતાનાં કાર્યોને આક્રમકતાથી શુદ્ધ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધતા માટે સર્વ જીવનના પરસ્પર સંબંધની તીવ્ર જાગૃતિ જરૂરી છે; કોઈ પણ ભૌતિક સ્વરૂપમાં વસતો આત્મા હોય, તે મુક્તિની એ જ સંભાવના ધરાવે છે, એ ઓળખવું એ જ તેનો સાર છે.

આચારાંગ સૂત્રનો પ્રથમ અધ્યાય, જે ઉપલબ્ધ સૌથી પ્રાચીન જૈન ગ્રંથ છે અને શ્વેતાંબર અંગ ગ્રંથોમાં પ્રથમ છે, એ બરાબર આ જ ભૂમિથી આરંભ થાય છે. તે શીખવે છે કે દરેક પ્રાણી મનુષ્યની જેમ જ જીવવા ઇચ્છે છે અને હાનિથી તેટલો જ ડરે છે; આ સહિયારી ઇચ્છા જ અહિંસાનો પાયો છે. આ ગ્રંથ જીવંત આત્માઓનું વર્ગીકરણ તેમની ઇન્દ્રિયોની સંખ્યા પ્રમાણે કરે છે. વનસ્પતિ અને તત્ત્વો જેવા એકેન્દ્રિય જીવોથી લઈને મનુષ્યો અને મોટાં પ્રાણીઓ જેવા પંચેન્દ્રિય જીવો સુધી આ વર્ગીકરણ વિસ્તરેલું છે. સામાન્ય નિરીક્ષકે જેની રક્ષા વિશે વિચાર્યું પણ ન હોય એવાં જીવસ્વરૂપો સુધી આ વર્ગીકરણ નૈતિક વિચારને લંબાવે છે. આ વર્ગીકરણમાં એક વૃક્ષ, પાણીનું એક ટીપું, અગ્નિની એક જ્વાળા, દરેક એકેન્દ્રિય જીવ છે; કેવળ સ્પર્શેન્દ્રિય ધરાવતા એકેન્દ્રિય આત્માઓ. એટલે જ પાણી કાઢવું કે ચૂલો સળગાવવા જેવાં સામાન્ય કાર્યોનો પણ નૈતિક ભાર હોય છે; આચારાંગ સૂત્ર વાચકને તેમની અવગણના કરવાને બદલે તેમની નોંધ લેવા કહે છે.

જૈન બ્રહ્માંડીય માળખું બતાવે છે કે આધ્યાત્મિક ઉત્ક્રાંતિ માટે અહિંસા શા માટે આટલી અનિવાર્ય છે. બ્રહ્માંડ અસંખ્ય જીવંત આત્માઓ, જીવો, થી ભરેલું છે, જે જટિલ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓથી લઈને પાણી, પૃથ્વી, અગ્નિ અને વાયુમાં જોવા મળતાં સૂક્ષ્મ જીવો સુધી ફેલાયેલાં છે. હિંસાનું દરેક કાર્ય, ભલે જાણીબૂઝીને હોય કે બેદરકારીથી, ભારે કાર્મિક કણો ઉત્પન્ન કરે છે, જે આત્માને દુઃખ અને પુનર્જન્મના ચક્ર, સંસાર, સાથે બાંધી રાખે છે. કઠોર અહિંસાનું પાલન કરીને સાધક નવા કર્મના પ્રવાહને રોકે છે અને આત્માને શુદ્ધ કરે છે, અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ, તરફનો માર્ગ મોકળો કરે છે. એટલે જ જૈન બ્રહ્માંડવિજ્ઞાન અને જૈન નીતિશાસ્ત્રને એકબીજાથી અલગ કરી શકાતાં નથી: અસંખ્ય અદૃશ્ય આત્માઓથી બ્રહ્માંડને ભરનારી એ જ વિશ્વદૃષ્ટિ તેમના રક્ષણને માત્ર ભાવનાનો વિષય નહીં, પરંતુ અત્યંત ગંભીર આધ્યાત્મિક પરિણામોનો વિષય બનાવે છે. તત્ત્વાર્થ સૂત્રનો સાતમો અધ્યાય અહિંસાને પાંચ મહાવ્રતોમાં, એટલે કે મહાન પ્રતિજ્ઞાઓમાં, પ્રથમ નામ આપે છે; અને વાણી, વિચાર, ગતિ, ભોજન તથા વસ્તુઓના વ્યવહારમાં બેદરકારીથી વ્રત ભંગ ન થાય એ માટે પાંચ ભાવનાઓ, એટલે કે ચિંતનાત્મક રક્ષણો, પણ નિર્દિષ્ટ કરે છે.

દૈનિક જીવનમાં અહિંસાનું પાલન કરવા અસાધારણ સજગતા અને કરુણાની જરૂર છે. સાધુ અને સાધ્વીઓ કઠોર નિયમો દ્વારા આનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે; માર્ગમાંના જીવજંતુઓને કોમળતાથી ખસેડવા માટે રજોહરણ નામની મુલાયમ સાવરણી સાથે રાખવી, અને હવામાંના સૂક્ષ્મ જીવોને શ્વાસ સાથે અંદર લેવાથી કે તેમને હાનિ પહોંચાડવાથી બચવા માટે મુખવસ્ત્રિકા નામનો કાપડનો મુખવટો પહેરવો, એ તેમાં સમાવિષ્ટ છે. ગૃહસ્થો આવો સંપૂર્ણ ત્યાગ પાળી શકતા નથી, છતાં તેઓ શાકાહાર અપનાવે છે, હાનિ ઘટાડતો નૈતિક વેપાર કરે છે, અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મૈત્રી, એટલે કે સાર્વત્રિક મિત્રભાવ, તથા સાથી મનુષ્યો પ્રત્યે ક્ષમા એ દૈનિક વલણ કેળવે છે. ઘણા નિષ્ઠાવાન જૈન પરિવારો આ જ શિસ્ત પોતાના વ્યવસાયની પસંદગી સુધી વિસ્તારે છે; ખેતી કે કસાઈ કામ કરતાં વેપાર અને વાણિજ્યને પરંપરાગત રીતે પ્રાધાન્ય આપે છે, કારણ કે ખેતી અને પશુપાલનમાં એવા જીવજંતુઓ અને પ્રાણીઓની હત્યા સમાવિષ્ટ છે જે વેપારમાં થતી નથી.

સાધુ અને ગૃહસ્થના આચરણ વચ્ચેનો આ ભેદ પોતે જ શાસ્ત્રીય આધારિત છે. તત્ત્વાર્થ સૂત્ર મહાવ્રતોને, એટલે કે સાધુઓ સંપૂર્ણપણે સ્વીકારે તેવી મહાન પ્રતિજ્ઞાઓને, અણુવ્રતોથી અલગ પાડે છે; અણુવ્રતો એટલે ગૃહસ્થ સાંસારિક જીવન જીવતાં પણ વ્યવહારમાં પાળી શકે તેવાં નાનાં વ્રતો. પછીના જૈન ટીકાકારોએ અનિવાર્ય હાનિ અને ઇરાદાપૂર્વકની ક્રૂરતા વચ્ચે વર્ગીકરણ કરીને આ વ્યવહારુ વાસ્તવિકતાને વધુ સુધારી. દ્વેષ સાથે ઇરાદાપૂર્વક થતી હિંસા, સંકલ્પી હિંસા, ને રસોઈ કે ખેતી જેવી આવશ્યક પ્રવૃત્તિઓમાં થતી આકસ્મિક હાનિ, આરંભી હિંસા, થી ગંભીરપણે ભિન્ન ગણવામાં આવે છે; ગૃહસ્થ આરંભી હિંસાને સંપૂર્ણપણે દૂર કરતો નથી, પરંતુ ઘટાડે છે, કારણ કે સંપૂર્ણ નિર્મૂલન કેવળ સંપૂર્ણપણે ત્યાગી સાધુ માટે જ શક્ય છે.

અંતે, અહિંસા એ અસ્તિત્વ પ્રત્યેના અમાપ પ્રેમ અને આદરની સક્રિય અભિવ્યક્તિ છે. તે આચરણ કરનારને ઉપભોક્તામાંથી જીવનના રક્ષક બનાવે છે, અને ઊંડી આંતરિક શાંતિની અવસ્થા કેળવે છે. જ્યારે કોઈ પણ જીવ માટે ભયનું કારણ બનવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે તે ભય અને દ્વેષથી ઉપર ઊઠે છે, અને શાશ્વત, અપરિવર્તનશીલ બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા સાથે પોતાને સંરેખિત કરે છે. આ પવિત્ર સુમેળમાં આત્મા પોતાની નિર્મળ શુદ્ધતામાં ઝળકે છે, અને જિનોના સર્વોચ્ચ આદર્શને મૂર્તિમંત કરે છે; એ જ આદર્શ જે જૈન સ્મૃતિમાં દરેક તીર્થંકરે બીજાને શીખવતા પહેલાં સંપૂર્ણપણે જીવ્યો હોવાનું યાદ કરવામાં આવે છે. આ આદર્શ જૈન સમુદાયની સીમાઓથી ઘણો આગળ પહોંચ્યો છે. મહાત્મા ગાંધીએ અહિંસા વિશેની પોતાની સમજનો એક અંશ જૈન વિદ્વાન રાયચંદભાઈ મહેતા સાથેની મૈત્રીને આપ્યો; આ રીતે જૈન તીવ્રતાવાળી અહિંસાને તદ્દન અલગ ક્ષેત્ર, અહિંસક સ્વતંત્રતા આંદોલન, માં લઈ ગયા. અહિંસાની પહોંચ ક્યારેય મંદિરની દીવાલો સુધી મર્યાદિત રહી નથી, એની એ યાદ અપાવે છે.