અહિંસા પરમો ધર્મ

ભારતીય ચિંતનમાં થોડા જ વાક્યો "અહિંસા પરમો ધર્મઃ" જેટલું વજન ધરાવે છે, જેનો અર્થ છે કે અહિંસા સર્વોચ્ચ ધર્મ છે. આ ઉક્તિ મહાભારતના અનુશાસન પર્વમાંથી લેવાઈ છે, જ્યાં બાણશય્યા પર પડેલા ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને ધર્મિષ્ઠ રાજાના કર્તવ્યો વિશે ઉપદેશ આપે છે. ત્યાં શ્લોક 13.117.37 અહિંસાને સર્વ સદ્ગુણોના શિખર તરીકે ઘોષિત કરે છે, જેને યજ્ઞ, કર્મકાંડ અને યુદ્ધમાં વિજયથી પણ ઉપર મૂકવામાં આવ્યું છે. મહાકાવ્ય અહિંસાને અનેક નિયમોમાંના એક નિયમ તરીકે નહીં, પરંતુ એ મૂળ તરીકે રજૂ કરે છે જેમાંથી અન્ય સર્વ નૈતિક કર્તવ્યો ઊગે છે, કારણ કે જે વ્યક્તિએ ખરેખર હિંસા ન કરવામાં નિપુણતા મેળવી છે તેણે સત્ય, દાન અને આત્મસંયમનો પાયો પહેલેથી જ સુરક્ષિત કરી લીધો છે.

અહિંસાને કેન્દ્રીય સાધના માનતી પરંપરાઓમાં આ વ્રત એકસાથે ત્રણ સ્તરે કાર્ય કરે છે. કાય, એટલે કે શરીરનું કર્મ, કોઈ પણ પ્રાણીની હત્યા, ક્રૂરતા અને બિનજરૂરી હાનિથી વિરત રહેવાનું કહે છે. વાચા, એટલે કે વાણી, સાધકને કઠોર શબ્દો, નિંદા અને કટાક્ષ ટાળવા કહે છે, જે બીજાના ગૌરવને ઘાયલ કરે છે. માનસ, સૌથી સૂક્ષ્મ સ્તર, મનની સાથે સંબંધ ધરાવે છે, અને દરેક હાનિકારક શબ્દ કે કર્મ પહેલાં આવતી ઈર્ષ્યા, દ્વેષ અને રોષને મૂળમાંથી ઉખેડી નાખવાનું કહે છે. જે સાધક હાથને રોકે છે પણ હૃદયમાં ક્રોધનું પોષણ કરે છે, તે હજી અહિંસા સુધી પહોંચ્યો નથી; ત્રણેય સ્તરો એકસાથે આચરવાના છે, અને દરેક બીજાને ટેકો આપે છે.

પતંજલિ, પોતાના યોગસૂત્રોમાં યોગના અષ્ટાંગ માર્ગના આરંભમાં આવતા નૈતિક સંયમોમાંના પાંચ યમોમાં અહિંસાને પ્રથમ સ્થાન આપે છે. સૂત્ર 2.35 કહે છે: અહિંસાપ્રતિષ્ઠાયાં તત્સન્નિધૌ વૈરત્યાગઃ, એટલે કે જ્યારે સાધક અહિંસામાં દૃઢ સ્થિત થાય છે, ત્યારે તેની હાજરીમાં વૈર છૂટી જાય છે. આ સૂત્ર માત્ર નિષ્ક્રિય સંયમથી વધુ કંઈક સૂચવે છે. જે આત્મા સાચા અર્થમાં અહિંસામાં સ્થિર છે, તે એવું તેજ પ્રસારે છે જે બીજાઓનો વૈરભાવ શાંત કરે છે, એટલે કે સ્વાભાવિક રીતે વૈરી પ્રાણીઓ પણ તેની નજીક પોતાની આક્રમકતા મૂકી દે છે. પતંજલિ આ સાધનાને અન્ય સર્વ યમો પહેલાં મૂકે છે, અને તેને તે આધાર ગણે છે જેના પર સત્યવાદિતા, અસ્તેય અને નૈતિક પાયાનાં બાકીનાં અંગો ઊભાં રહે છે.

જૈન ધર્મ કદાચ અન્ય કોઈ પરંપરા કરતાં અહિંસાને વધુ આગળ લઈ જાય છે. મહાવીરે પોતાના સાધુ-સાધ્વી અનુયાયીઓને શીખવેલા પાંચ મહાવ્રતો, એટલે કે પંચ મહાવ્રતોમાં તે પ્રથમ છે, અને સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય તથા અપરિગ્રહ તેની સાથે છે. પ્રાચીનતમ જૈન ગ્રંથોમાંના એક આચારાંગ સૂત્રમાં મહાવીરનો એ આગ્રહ નોંધાયેલો છે કે કોઈ પણ પ્રાણી, ભલે તે કેટલું પણ નાનું હોય, દુઃખ ઇચ્છતું નથી, અને તેથી જ્ઞાની માણસ બીજાઓ પ્રત્યે એ જ કાળજી રાખે છે જે તે પોતાના માટે ઇચ્છે છે. જૈન સાધુ કે સાધ્વી માટે આ વ્રત ચાલવાની રીત પર પણ શાસન કરે છે, કારણ કે જીવજંતુ પગ નીચે ન કચડાય તેની કાળજી લેવાની છે, અને બોલવાની તથા ખાવાની રીત પર પણ, કારણ કે દરેક કર્મ અન્ય જીવોના કલ્યાણ પર અસર કરે છે.

જૈન અહિંસાની દાર્શનિક ઊંડાઈ સાર્વત્રિક ચેતનાના સિદ્ધાંત પર ટકે છે. આચાર્ય ઉમાસ્વાતિ રચિત તત્ત્વાર્થ સૂત્ર પાણી, અગ્નિ, હવા અને વનસ્પતિમાં પણ વસતા જીવોની ગણના કરે છે, જેમાં પશુ અને મનુષ્યના પરિચિત જગતની સાથે, ખુલ્લી આંખે ન દેખાતા જીવન-સ્વરૂપો સુધી પણ નૈતિક વિચારણા વિસ્તરે છે. તેથી જૈન સાધક દૈનિક આચરણમાં વધારે સજાગતા રાખે છે, પાણી પીતાં પહેલાં ગાળે છે, માટીને બિનજરૂરી ખલેલ પહોંચાડવાનું ટાળે છે, અને રાત્રે પ્રવાસ મર્યાદિત રાખે છે. આ કેવળ પરંપરા નથી, પણ કોઈ પણ જીવના મુક્તિના પોતાના માર્ગમાં વિઘ્ન ન નાખવાનો સભાન પ્રયત્ન છે.

ભગવદ ગીતા, તેના સોળમા અધ્યાયમાં, દૈવી સ્વભાવે જન્મેલા માણસના ગુણોમાં અહિંસાની ગણના કરે છે. શ્લોક 16.2 અહિંસાને સત્યવાદિતા, ક્રોધમુક્તિ, ત્યાગ અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા સાથે દૈવી સ્વભાવનાં લક્ષણો તરીકે દર્શાવે છે, જેને કૃષ્ણ એ જ અધ્યાયમાં વર્ણવેલા આસુરી ગુણોની સામે મૂકે છે. ગીતાનો ઉપદેશ ભૌતિકથી આગળ જાય છે: અહીં અહિંસા સૌમ્યતા, વિનય અને ચંચળતાથી મુક્ત મન સાથે જોડાયેલી છે, જે સૂચવે છે કે અહિંસા એક કૃત્ય કરતાં લોભ અને દ્વેષથી શુદ્ધ થયેલા મનનું કુદરતી ફળ વધારે છે.

શરીર, વાણી અને મનના સંયમથી આગળ, જૈન આચાર્યો અનેકાન્તવાદ દ્વારા અહિંસાને વિચારોના ક્ષેત્રમાં વિસ્તારે છે. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે કોઈ એક દૃષ્ટિકોણ સત્યની સમગ્રતાને સમાવી શકતો નથી, અને બૌદ્ધિક કટ્ટરતા પોતે જ હિંસાનું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ છે. દૈનિક જીવનમાં આનો અર્થ થાય છે સજાગ અને ક્રૂરતા-મુક્ત આહાર, જે વિચારો સાથે પોતે સહમત ન હોય તેવા વિચારોને ધીરજથી સાંભળવા, અને અભિમાન તથા આત્મ-સમર્થનને બાજુએ મૂકવાની તૈયારી. બહારની તરફ વિસ્તરતી કરુણાની સાથે અંદરની તરફ પણ કરુણા હોવી જોઈએ, જેથી અપરાધભાવ અને આત્મ-ટીકાને છોડી શકાય, કારણ કે તે જ એ શાંતિને ચુપચાપ નબળી પાડે છે જેને કેળવવા અહિંસા ઇચ્છે છે.

જે પરંપરાઓ અહિંસા શીખવે છે તે સાવધાનીથી તેને નિષ્ક્રિયતા કે ભયથી અલગ પાડે છે. મહાભારતમાં ભીષ્મનો પોતાનો ઉપદેશ એક એવા યોદ્ધાએ આપ્યો હતો જેણે જીવનભર રણક્ષેત્રમાં વિતાવ્યું હતું, અને ગીતાનું દૈવી સ્વભાવનું ચિત્ર અહિંસાને નિર્ભયતા સાથે જોડે છે, ડરપોકપણા સાથે નહીં. અહિંસામાં નિપુણ થવું એ એવું દુર્લભ બળ ધરાવવું છે જેને હિંસા દ્વારા પોતાને સાબિત કરવાની જરૂર નથી, એ બળ જેને શાસ્ત્રો અભય, એટલે કે નિર્ભયતા કહે છે, અને જે એવા મનનું ફળ છે જે હવે એ ચિંતાઓથી પ્રેરિત નથી જે હિંસાને જન્મ આપે છે. આ પ્રકાશમાં, "અહિંસા પરમો ધર્મઃ" પીછેહઠની સલાહ નથી, પણ માનવ આત્માને ઉપલબ્ધ સર્વોચ્ચ પ્રકારના સાહસનું આમંત્રણ છે.