આચાર્ય ભદ્રબાહુ અને જૈન શાસ્ત્રોનું સંકલન

મહાવીરના નિર્વાણ પછી સદીઓ સુધી, જૈન શાસ્ત્ર કોઈ પાના પર નહીં, પરંતુ સ્મૃતિમાં સચવાયેલું રહ્યું; ગુરુથી શિષ્ય સુધી અત્યંત કાળજીપૂર્વક પઠન થતું, પરખાતું અને હસ્તાંતરિત થતું રહ્યું. આચાર્ય ભદ્રબાહુનું આ પરંપરામાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન છે. પરંપરા તેમને છેલ્લા શ્રુતકેવલી તરીકે ઓળખાવે છે: સંપૂર્ણ આગમ, બધાં ચૌદ પૂર્વો, મનમાં પૂરેપૂરાં ધારણ કરનારા છેલ્લા આચાર્ય. તેમના પછી, કોઈ એક સ્મૃતિ ફરી ક્યારેય તેની સંપૂર્ણતા ધરાવતી ન રહી. કલ્પસૂત્રનો છઠ્ઠો અધ્યાય, સ્થવિરાવલી અથવા “સ્થવિરોની માળા” (અધ્યાય 6), નોંધે છે કે મહાવીરના અગિયાર ગણધરો પોતે બાર અંગો, ચૌદ પૂર્વો અને સમગ્ર સિદ્ધાંત જાણતા હતા. એ સંપૂર્ણતા જ એ માપદંડ હતો જેના આધારે તેમના પછીના દરેક આચાર્ય, ભદ્રબાહુ સહિત, માપવામાં આવ્યા; અને અંતે તેઓ એ માપદંડથી ઓછા ઠર્યા.

મહાવીરના લગભગ ત્રણ સદી પછી, પરંપરા માને છે કે મગધ પ્રદેશ પર લગભગ બાર વર્ષનો ભીષણ દુકાળ ત્રાટક્યો. રોજની ભિક્ષા પર આધારિત સાધુઓ હવે મોટી સંખ્યામાં સલામત રીતે એકત્ર થઈ શકતા ન હતા. મૌખિક પ્રસારણની શિસ્ત, એટલે કે પઠન, સુધારણા અને સ્થિર સમુદાયની અંદર પુનરાવર્તન, વિખરાયેલા, ભૂખ્યા સંઘોના દબાણ હેઠળ તૂટી પડી. જૈન સંઘ વિખેરાઈ ગયો, અને તેની સાથે શાસ્ત્રોની સામૂહિક સ્મૃતિ પણ શ્લોક-શ્લોક, આચાર્ય-આચાર્ય દ્વારા ઝાંખી પડવા લાગી. ત્યારબાદ જે બન્યું તે દિગંબર અને શ્વેતાંબર પરંપરાઓ જુદી રીતે યાદ રાખે છે; અને તેમના બંને વિવરણો વચ્ચેનો તફાવત પોતે જ જૈન ઇતિહાસનો એક ભાગ છે, જેને ઢાંકીને સરળ કરવાની ખામી નથી.

દિગંબર પરંપરા માને છે કે આવનારા દુકાળનું પૂર્વાનુમાન કરીને ભદ્રબાહુએ સાધુઓના એક સમૂહને, પછીના વિવરણો અનુસાર લગભગ બાર હજાર, મગધથી દક્ષિણ તરફ, આજના કર્ણાટક તરફ દોર્યો; અને આખરે શ્રવણબેલગોલાની ટેકરી પર સ્થાયી થયા. ત્યાંના શિલાલેખો, જેમાંના સૌથી પ્રાચીન લગભગ છઠ્ઠી સદી ઈસ્વીના છે, સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય સાથે ભદ્રબાહુનું સ્મરણ કરે છે. આ પરંપરા માને છે કે ચંદ્રગુપ્તે ભદ્રબાહુના શિષ્ય બનવા માટે પોતાનું સિંહાસન ત્યજ્યું, અને ત્યાં જ સંપૂર્ણ સભાનતા સાથે ઉપવાસ દ્વારા મૃત્યુને સ્વીકારવાના જૈન સલ્લેખના વિધિથી પોતાનું જીવન પૂર્ણ કર્યું. આ વિવરણમાં દક્ષિણ તરફ પ્રયાણ કરનારાઓએ, લૌકિક સંપત્તિથી સંપૂર્ણ અનાસક્તિની સર્વોચ્ચ બાહ્ય અભિવ્યક્તિ તરીકે, સાધુઓની નગ્નતાની પ્રથા જાળવી રાખી, જે દિગંબર, એટલે “આકાશને વસ્ત્ર તરીકે ધારણ કરનારા”, તરીકે ઓળખાય છે. ઉત્તરમાં પાછળ રહી ગયેલા સાધુઓ, અંતર અને સંજોગોને કારણે દક્ષિણના સમુદાયથી કપાઈ ગયા, અને ધીમે ધીમે તેના બદલે સફેદ વસ્ત્રો સ્વીકાર્યા. આ પરંપરા આ ભેદને પછીના દિગંબર-શ્વેતાંબર વિભાજનનું બીજ ગણે છે.

શ્વેતાંબર પરંપરા, કલ્પસૂત્રની પોતાની સ્થવિરાવલી, એટલે આચાર્યોની ઉત્તરાધિકાર સૂચિ, માં નોંધાયેલી, ભદ્રબાહુને દક્ષિણમાં નહીં પણ નેપાળમાં મૂકે છે, જ્યાં તેમણે એ જ દુકાળનાં વર્ષોમાં પોતાની બાર વર્ષની મહાપ્રાણ ધ્યાનની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. દુકાળ પસાર થયા પછી, મગધમાં રહી ગયેલા સાધુઓ પાટલિપુત્રની એક પરિષદમાં ફરી એકઠા થયા. તેમની વચ્ચે જેટલું શાસ્ત્ર હજી પઠન થઈ શકતું હતું તે સ્મૃતિમાંથી ભેગું કરીને, એ ટુકડાઓમાંથી અગિયાર અંગોનું સંકલન કર્યું. પોતાની પ્રતિજ્ઞામાં લીન ભદ્રબાહુ વ્યક્તિગત રીતે સભામાં જોડાઈ શક્યા નહીં; તેથી બાકી રહેલું પૂર્વજ્ઞાન સંપૂર્ણ ગુમાવી ન દેવાય એ માટે, પાંચસો સાધુઓને નેપાળ મોકલવામાં આવ્યા, જેથી તેઓ બચેલા પૂર્વો સીધા તેમની પાસેથી શીખે. તે પાંચસોમાંથી, કઠિન અભ્યાસક્રમ પૂરો કરવાની ધીરજ અને શિસ્ત ધરાવનાર માત્ર સ્થૂલભદ્ર હતા. તેમને પણ ચૌદમાંથી માત્ર દસ પૂર્વો પૂર્ણપણે મળ્યા. સ્થવિરાવલી તેમને ભદ્રબાહુના સીધા ઉત્તરાધિકારીઓમાં ગણાવે છે; પરંતુ પરંપરા માને છે કે બાકીના ચાર પૂર્વોની ગોપનીયતાની શરતો ટાંકીને, ભદ્રબાહુએ તેમને સંપૂર્ણપણે પ્રસારિત કરવાની ના પાડી; એક વિવરણ અનુસાર, તેમણે તેના શબ્દો તેમના ઊંડા અર્થ વિના શીખવ્યા.

દક્ષિણ તરફનું સ્થળાંતર અને પાટલિપુત્ર પરિષદ ભદ્રબાહુના જીવનના એક જ સમયગાળાને બે જુદા દૃષ્ટિકોણથી વર્ણવે છે કે સદીઓ દરમિયાન એકબીજા પર સ્તરબદ્ધ થયેલી બે અલગ સ્મૃતિ-ધારાઓ છે, તે અંગે આધુનિક સંશોધન હજી નિર્ણય પર આવ્યું નથી. દિગંબર-શ્વેતાંબર વિભાજન આ જ દુકાળથી ચોક્કસ રીતે શરૂ થયું, એ દાવો હજી એક પરંપરાગત વિવરણ છે, સ્થાપિત ઐતિહાસિક તથ્ય નહીં. જોકે, વાર્તાના કેન્દ્રમાં રહેલી ખોટને બંને પરંપરાઓ સ્વીકારે છે. એકલા ભદ્રબાહુ જ હજી વહન કરતા હતા તે અખંડ, સંપૂર્ણ-આગમની સ્મૃતિ કોઈ એક ઉત્તરાધિકારીને સંપૂર્ણપણે પહોંચી નહીં. સ્થૂલભદ્રના દસ પૂર્વો પણ તેમના પછી આવેલા આચાર્યોને માત્ર આંશિક રીતે પ્રસારિત થયા; દરેક પેઢી સાથે તે ક્ષીણ થતા ગયા. ભદ્રબાહુના મૃત્યુના થોડાક સદીઓમાં, સંપૂર્ણ ચૌદ પૂર્વો જીવંત સ્મૃતિમાંથી સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ગયા; તેમના પછી કોઈ જે સંપૂર્ણતાનો દાવો ન કરી શકે તેની ખ્યાતિમાં જ તે બચી રહ્યા.

આ ખોટમાંથી, જૈન ધર્મ પોતાની શિક્ષાને આગળ કેવી રીતે વહન કરશે તે માટેની એક જ વ્યવહારિક અસર બંને પરંપરાઓ શોધે છે. પહેલાંની પેઢીના આચાર્યોને માત્ર તાલીમબદ્ધ સ્મૃતિ અને યોગ્ય શિષ્યની જરૂર હતી. ભદ્રબાહુ પછીની પેઢીઓ, તેનાથી વિપરીત, વધુને વધુ લેખિત સંકલન, પ્રાદેશિક સમુદાય અને સંપૂર્ણને બદલે ટુકડાઓ પર કામ કરતા આચાર્યોની સંચિત ટીકાઓ પર આધાર રાખતી થઈ. પાટલિપુત્ર પરિષદના અગિયાર અંગો, ભદ્રબાહુ એક સમયે જે સ્મૃતિ ધરાવતા હતા તેની સામે ગમે તેટલા અપૂર્ણ હોય, પછીના શ્વેતાંબર આગમ-નિર્માણ માટે કાર્યકારી પાયો બન્યા. દક્ષિણમાં, ભદ્રબાહુના સ્થળાંતર દ્વારા પોતાની વંશાવળી શોધનાર સમુદાયે શ્રવણબેલગોલા અને તેની બહાર આચાર્યોની અવિચ્છિન્ન પરંપરા દ્વારા પોતાની આચારપ્રથા અને ગ્રંથ-પ્રસારણ સાચવી રાખ્યું. આ બંને વંશો છેલ્લા શ્રુતકેવલી સાથે જે ગુમાવાયું તે પાછું મેળવ્યાનો દાવો કરતા નથી. તેના બદલે, તેમના પછી જે બચ્યું તેમાંથી જ, આજે પણ દિગંબર અને શ્વેતાંબર જૈનો જે શાસ્ત્ર અને જીવંત આચરણ આગળ વહન કરે છે, તે તેમણે રચ્યું; દરેક પોતાના ઇતિહાસ જેના પર વળ્યો તે ધરી તરીકે ભદ્રબાહુનું સન્માન કરતા.