आचार्य भद्रबाहू आणि जैन शास्त्रांचे संकलन

महावीरांच्या निर्वाणानंतर शतकानुशतके जैन शास्त्र कोणत्याही पानावर नव्हे, तर स्मृतीत जतन केले गेले — गुरूंकडून शिष्यांकडे अत्यंत काळजीपूर्वक पाठ, परीक्षण आणि हस्तांतरण करून. या परंपरेत आचार्य भद्रबाहूंचे एक विशिष्ट स्थान आहे. परंपरा त्यांना अंतिम श्रुतकेवली म्हणते — ते शेवटचे आचार्य ज्यांनी संपूर्ण आगमसाहित्य, म्हणजे सर्व चौदा पूर्वे, मनात पूर्णपणे धारण केली होती. त्यांच्यानंतर कोणत्याही एका स्मृतीत पुन्हा त्याची संपूर्णता राहिली नाही. कल्पसूत्राचा सहावा भाग, स्थविरावली किंवा “आचार्यांची माळ” (अध्याय 6), नोंदवतो की महावीरांचे अकरा गणधर स्वतः बारा अंग (मूळ आगम ग्रंथ), चौदा पूर्वे आणि संपूर्ण सिद्धांत जाणत होते. ही संपूर्णता हा तो मापदंड होता ज्यावर त्यांच्यानंतरचा प्रत्येक आचार्य, भद्रबाहूंसह, मोजला गेला — आणि शेवटी तो कमी पडल्याचे आढळले.

परंपरेनुसार, महावीरांच्या सुमारे तीन शतकांनंतर मगध प्रदेशात सुमारे बारा वर्षांचा भीषण दुष्काळ पडला. दैनंदिन भिक्षेवर अवलंबून असलेले भिक्षू आता मोठ्या संख्येने सुरक्षितपणे एकत्र येऊ शकत नव्हते. मौखिक हस्तांतरणाची शिस्त — पाठ, दुरुस्ती आणि स्थिर समुदायातील पुनरावृत्ती — विखुरलेल्या, भुकेल्या संघांच्या ताणाखाली कोसळली. जैन संघ विखुरला, आणि त्याबरोबर शास्त्रांची सामूहिक स्मृतीही श्लोकागणिक, आचार्यागणिक क्षीण होऊ लागली. पुढे काय घडले ते दिगंबर आणि श्वेतांबर परंपरा वेगवेगळ्या प्रकारे स्मरतात, आणि त्यांच्या दोन विवरणांमधील फरक हा स्वतः जैन इतिहासाचाच भाग आहे, तो गुळगुळीत करण्यासारखी कोणतीही उणीव नाही.

दिगंबर परंपरा मानते की भद्रबाहूंनी येऊ घातलेल्या दुष्काळाचा अंदाज घेऊन भिक्षूंच्या एका गटाचे नेतृत्व केले — नंतरच्या वर्णनांनुसार सुमारे बारा हजार — मगधातून दक्षिणेकडे, आजच्या कर्नाटकाच्या दिशेने, आणि अखेर ते श्रवणबेळगोळ येथील डोंगरावर स्थायिक झाले. त्या स्थळावरील शिलालेख, ज्यातील सर्वात प्राचीन सुमारे सहाव्या शतकातील आहेत, भद्रबाहूंचे स्मरण सम्राट चंद्रगुप्त मौर्यांसह करतात. ही परंपरा मानते की चंद्रगुप्तांनी आपले सिंहासन त्यागून भद्रबाहूंचे शिष्यत्व स्वीकारले, आणि तेथेच जैन विधी सल्लेखनेद्वारे, पूर्ण जागरूकतेने उपवास करून, देहत्याग केला. या कथनानुसार, दक्षिणेकडे गेलेल्या भिक्षूंनी दिगंबर म्हणजे “आकाश-वस्त्र” अशी नग्नतेची प्रथा कायम ठेवली, ती सांसारिक वस्तूंपासूनच्या अनासक्तीची सर्वात पूर्ण बाह्य अभिव्यक्ती म्हणून. उत्तरेत मागे राहिलेले भिक्षू अंतर आणि परिस्थितीमुळे दक्षिणेकडील समुदायापासून तुटले, आणि हळूहळू त्यांनी त्याऐवजी श्वेत वस्त्रे धारण केली. ही परंपरा हा भेद पुढील दिगंबर-श्वेतांबर फुटीचे बीज मानते.

श्वेतांबर परंपरा, जी कल्पसूत्रातील स्वतःच्या स्थविरावलीमध्ये, म्हणजे आचार्यांच्या उत्तराधिकार यादीत, नोंदलेली आहे, भद्रबाहूंना दक्षिणेत नव्हे तर नेपाळमध्ये ठेवते, जेथे त्यांनी त्याच दुष्काळाच्या वर्षांत स्वतःचे बारा वर्षांचे महाप्राण ध्यानव्रत पाळले. दुष्काळ संपल्यावर मगधात राहिलेले भिक्षू पाटलिपुत्र येथील एका परिषदेत पुन्हा एकत्र आले. त्यांच्या सदस्यांना स्मरणातून जेवढा शास्त्रभाग एकत्र म्हणता आला, तो त्यांनी गोळा केला आणि त्या तुकड्यांवरून अकरा अंगांचे संकलन केले. आपल्या व्रतात गुंतलेले भद्रबाहू स्वतः सभेत सहभागी होऊ शकले नाहीत, म्हणून सभेने पाचशे भिक्षूंना नेपाळला पाठवले, जेणेकरून उरलेली पूर्वे ते त्यांच्याकडून थेट शिकू शकतील आणि ते ज्ञान पूर्णपणे गमावले जाऊ नये. पाचशेंपैकी केवळ एक, स्थूलभद्र, यांच्याकडे हा कठीण अभ्यास पूर्ण करण्याचा धीर आणि शिस्त होती. त्यांनाही चौदापैकी केवळ दहा पूर्वे पूर्णपणे प्राप्त झाली. स्थविरावली त्यांना भद्रबाहूंच्या थेट उत्तराधिकाऱ्यांत गणते, परंतु परंपरा मानते की भद्रबाहूंनी उरलेल्या चार पूर्वांच्या संदर्भात गोपनीयतेच्या अटींचा हवाला देऊन ती पूर्णपणे हस्तांतरित करण्यास नकार दिला — एका विवरणानुसार, त्यांनी त्यातील शब्द तर शिकवले, पण त्यांचा सखोल अर्थ नाही.

आधुनिक विद्वत्तेने अजूनही निश्चित केलेले नाही की दक्षिणेकडील स्थलांतर आणि पाटलिपुत्र परिषद हे भद्रबाहूंच्या जीवनातील एकाच कालखंडाचे दोन वेगळ्या दृष्टिकोनांतून केलेले वर्णन आहे, की शतकानुशतके एकावर एक साचलेल्या दोन स्वतंत्र स्मृतिधारा आहेत. दिगंबर-श्वेतांबर फूट स्वतः याच दुष्काळाशी अचूक तिथीने जोडलेली आहे, हा दावा अजूनही एका निश्चित ऐतिहासिक तथ्याऐवजी पारंपरिक कथन आहे. तरी दोन्ही परंपरा ज्या गोष्टीवर सहमत आहेत ती म्हणजे या कथेच्या केंद्रस्थानी असलेली हानी. भद्रबाहूंनी एकट्याने धारण केलेली ती अखंड, संपूर्ण-शास्त्र स्मृती कोणत्याही एका उत्तराधिकाऱ्यापर्यंत पूर्णपणे पोहोचली नाही. स्थूलभद्रांची दहा पूर्वेही त्यांच्यानंतरच्या आचार्यांपर्यंत केवळ अंशतः हस्तांतरित झाली, प्रत्येक पिढीगणिक क्षीण होत गेली. भद्रबाहूंच्या मृत्यूनंतर काही शतकांतच संपूर्ण चौदा पूर्वे जिवंत स्मृतीतून पूर्णपणे लुप्त झाली, आणि केवळ त्या संपूर्णतेच्या कीर्तीत टिकून राहिली, जिचा दावा त्यांच्यानंतर कोणीही करू शकले नाही.

या हानीतून, दोन्ही परंपरा जैन धर्म आपली शिकवण पुढे कशी नेईल याचा एकच व्यावहारिक परिणाम शोधतात. आचार्यांच्या पूर्वीच्या पिढीला प्रशिक्षित स्मृती आणि एक योग्य शिष्य इतकेच पुरेसे होते. याउलट भद्रबाहूंनंतरच्या पिढ्या लिखित संकलन, प्रादेशिक समुदाय, आणि संपूर्णाऐवजी अंशांवर काम करणाऱ्या आचार्यांच्या साठलेल्या टीकेवर अधिकाधिक अवलंबून राहू लागल्या. पाटलिपुत्र परिषदेची अकरा अंगे, भद्रबाहूंनी एकदा धारण केलेल्या स्मृतीच्या तुलनेत कितीही अपूर्ण असली तरी, नंतरच्या श्वेतांबर शास्त्र-निर्मितीचा कार्यरत पाया बनली. दक्षिणेत, भद्रबाहूंच्या स्थलांतराद्वारे आपली वंशपरंपरा जोडणाऱ्या समुदायाने श्रवणबेळगोळ आणि त्यापलीकडे आचार्यांच्या एका अखंड परंपरेद्वारे आपल्या स्वतःच्या आचार-आणि-शास्त्र हस्तांतरणाचे जतन केले. यापैकी कोणतीही धारा अंतिम श्रुतकेवलीबरोबर हरवलेले पुन्हा मिळवल्याचा दावा करत नाही. उलट, त्यांच्यापासून जे काही वाचले त्यातून त्यांनी ते शास्त्र आणि जिवंत आचार उभारले, जे दिगंबर आणि श्वेतांबर जैन आजही पुढे नेतात, आणि प्रत्येकजण भद्रबाहूंना ती धुरी मानून सन्मानित करतो ज्यावर त्यांचा इतिहास वळला.