પંચ મહાવ્રત

સામાન્ય જીવન ત્યજનારા જૈન સાધુ અને સાધ્વીઓ પાંચ મહાવ્રતોને પોતાની જાત સમર્પિત કરે છે. આ મહાવ્રતોનું વિધિવત્ નિરૂપણ તત્ત્વાર્થ સૂત્રના સાતમા અધ્યાયમાં કરવામાં આવ્યું છે. તત્ત્વજ્ઞાની-સાધુ ઉમાસ્વાતિનો જૈન સિદ્ધાંતોનો વ્યવસ્થિત સારાંશ એ ગ્રંથ છે. આ બહારથી લાદેલા સામાન્ય નિયમો નથી, પરંતુ કોઈ અપવાદ કે શરત વિના, આજીવન લેવાતી સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધતાઓ છે. તત્ત્વાર્થ સૂત્ર દરેક વ્રતને ચોક્કસ ભાવનાઓ દ્વારા દૃઢ કરે છે. આ ધ્યાનપૂર્વકની સાધનાઓ છે, જેથી વ્રત માત્ર ટેવ બનીને જડ ન થઈ જાય, પરંતુ વિચારમાં અને આચરણમાં જીવંત રહે.

પ્રથમ અને મૂળભૂત વ્રત અહિંસા છે. તે સર્વ જીવો પ્રત્યે સંપૂર્ણ હિંસાત્યાગ છે, માત્ર શારીરિક કર્મમાં જ નહીં, પરંતુ વાણી અને વિચારમાં પણ. જૈન સાધુ અહિંસાનું પાલન એટલી તીવ્રતાથી કરે છે કે તે તેમના દૈનિક જીવનના દરેક સ્તરને આકાર આપે છે. જીવજંતુઓને કચડી ન નાખવા માટે તેઓ દરેક પગલા પહેલાં નરમ સાવરણાથી આગળનો માર્ગ વાળે છે. તેમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવોની રક્ષા માટે તેઓ પીવાના પાણીને ગાળે છે. અદૃશ્ય જીવો પર પગ પડવાનું જોખમ વધે તેવા અંધારા પછીના પ્રવાસને તેઓ ટાળે છે. આ વ્રતને બાકીના ચાર વ્રતો જેમાંથી વિકસે છે તે મૂળ ગણવામાં આવે છે. જૂઠ, ચોરી, જાતીય સંબંધ અને સ્વામિત્વની ભાવના, એ બધાં કોઈક રૂપે અન્ય જીવોને હાનિ પહોંચાડે છે, એમ જૈન ઉપદેશ કહે છે. તેથી દરેક વ્રત અંતે જે સિદ્ધાંતની સેવા કરે છે તે અહિંસા જ છે. તત્ત્વાર્થ સૂત્ર આ વ્રતને પાંચ ભાવનાઓથી દૃઢ કરે છે. તે ચાલવામાં, બોલવામાં, ભોજનમાં, કોઈ પણ વસ્તુ ઉપાડવામાં અને જમીન પર કંઈ મૂકવામાં સાધકને સજાગ રાખે છે. આથી અહિંસા ક્યારેક કરવાનો પ્રયત્ન ન રહેતાં સતત ભાન બની રહે છે.

બીજું વ્રત સત્ય છે. તેના અનુસાર સાધુ કે સાધ્વી કેવળ સત્ય બોલે છે, અને તે સત્ય કોઈ હાનિ ન કરે ત્યારે જ બોલે છે. બેદરકારીથી બોલાયેલું સત્ય પણ જૂઠની જેમ ઘા કરી શકે છે, એમ જૈન ઉપદેશ સ્વીકારે છે. તેથી આ વ્રત હેઠળનો સાધુ માત્ર એ જ તપાસતો નથી કે કોઈ વિધાન તથ્યરૂપે સાચું છે કે નહીં, પરંતુ તે કહેવું, અને ક્યારે કહેવું, એ કરુણાની સેવા કરે છે કે ઘાવ તરફ લઈ જાય છે તેનું પણ વજન કરે છે. જે સત્ય બિનજરૂરી પીડા આપે, તેના બદલે મૌન એ સ્વીકાર્ય અને ક્યારેક અનિવાર્ય વિકલ્પ ગણાય છે. સાધુએ ધીમે અને વિચારપૂર્વક બોલવું જોઈએ, અતિશયોક્તિ અને ખુશામતથી દૂર રહેવું જોઈએ, અને શબ્દો તકનીકી રીતે સાચા હોય તો પણ નિંદા કે અફવાનું પુનરાવર્તન કરવાથી અળગા રહેવું જોઈએ.

ત્રીજું વ્રત અસ્તેય છે. તે બીજાની મિલકત સીધી ન લેવાની વાતથી ઘણું આગળ વિસ્તરે છે. આ વ્રત હેઠળનો સાધુ એ કંઈ પણ નહીં લે, ભલે તે કેટલું પણ નાનું હોય, જે મુક્તપણે અને જાણીજોઈને આપવામાં આવ્યું ન હોય. તે સ્વાગત હોય ત્યાં કરતાં વધુ રોકાતો નથી. સ્પષ્ટપણે આપેલા કરતાં વધુ કોઈ સાધન વાપરતો નથી. બગીચામાંથી માલિકની પરવાનગી વિના એક ફૂલ તોડવું, અથવા જમીનમાલિકની રજા વિના તે જમીન પર વિલંબથી રહેવું, એ પણ અસ્તેય જે વર્જે છે તેના દાયરામાં આવે છે. આ વ્રત પર રચાયેલા સાધુ-નિયમો ભિક્ષા ઉઘરાવવાને પણ નિયંત્રિત કરે છે. સાધુ માત્ર તે જ ભોજન સ્વીકારી શકે છે જે ગૃહસ્થ મુક્તપણે અને પૂછ્યા વિના આપે. દબાણમાં કે માત્ર સામાજિક જવાબદારીથી આપેલું કંઈ પણ તેણે નકારવું જોઈએ.

ચોથું વ્રત બ્રહ્મચર્ય છે. તે શરીર, વાણી અને વિચાર એ ત્રણેમાં સંપૂર્ણ બ્રહ્મચર્યની માગ કરે છે. સાધુઓ અને સાધ્વીઓ વિરુદ્ધ લિંગ સાથે શારીરિક સંપર્ક જ નહીં, પણ ઇચ્છા જગાવી શકે તેવી પરિસ્થિતિઓ, વાતચીત અને અંગત વિચારોને પણ ટાળે છે. કારણ કે આ વ્રત શરીરના આચરણની જેમ મનની સ્થિરતાનું પણ રક્ષણ કરે છે એમ માનવામાં આવે છે. પાંચ વ્રતોમાં તે સૌથી કઠિન ગણાય છે, કારણ કે તે વિચારના સ્તરે પણ સંયમ માગે છે, જ્યાં ચૂક સાધક સિવાય બીજા કોઈને દેખાતી નથી.

પાંચમું વ્રત અપરિગ્રહ છે. તે ત્યાગીને સૌથી અનિવાર્ય જરૂરિયાતો સિવાય કશું પણ ન રાખવાની પ્રતિબદ્ધતા માગે છે. શ્વેતાંબર સાધુઓ પાસે થોડાં વસ્ત્ર હોય છે. દિગંબર સાધુઓ એ જ સિદ્ધાંતને તેના પરમ સ્વરૂપે આચરે છે, અને નગ્નતાનું વ્રત સ્વીકારે છે; તેમની પાસે કોઈ વસ્ત્ર હોતું નથી. બંનેની પાસે પાણીનો કમંડળ હોય છે, અને બેસતા કે ચાલતા પહેલાં નાના જીવોને હળવેથી દૂર કરવા માટે સાવરણો હોય છે. અપરિગ્રહ માત્ર વસ્તુઓ પર નહીં, પણ આસક્તિ પર પણ લાગુ પડે છે. જૈન ઉપદેશ કહે છે કે ગમે તેટલી નાની કોઈ પણ મિલકત, અથવા કોઈ ચોક્કસ વિચાર કે પરિણામને વળગી રહેવું, આત્માને જન્મ-મરણના ચક્ર સાથે વધુ કસીને બાંધે છે, અને તે ચક્રમાંથી છૂટવા માટે જ સાધુજીવન છે.

તત્ત્વાર્થ સૂત્ર આ પાંચ મહાવ્રતોને, જે સાધુ અને સાધ્વીઓને કોઈ અપવાદ વિના બાંધે છે, તેમને અણુવ્રતોથી જુદાં પાડે છે. અણુવ્રતો એ જ પાંચ વ્રતો છે, પરંતુ ઘરમાં રહીને સામાન્ય વ્યવસાય કરતા ગૃહસ્થ જૈનો તેને ઘટાડેલા, આંશિક સ્વરૂપે સ્વીકારે છે. અણુવ્રત તરીકે અહિંસા પાળનાર ગૃહસ્થ સીધી હત્યા કરતો નથી. છતાં અનિવાર્યપણે તે એક વિશાળ અર્થતંત્રમાં ભાગ લઈ શકે છે, જેમાં કેટલીક આકસ્મિક હાનિ થાય છે. મહાવ્રત તરીકે એ જ વ્રત ધારણ કરનાર સાધુ તેને અતિ સૂક્ષ્મ, ટાળી ન શકાય તેવાં લાગતાં હિંસાનાં રૂપો સુધી લંબાવે છે. આ ક્રમબદ્ધ રચના જૈન સમુદાયને એક જ નૈતિક આદર્શ રાખવાની સાથે એ પણ સ્વીકારવા દે છે કે તેનું સંપૂર્ણ અને અનાદરહિત સ્વરૂપે પાલન માત્ર તે જ કરી શકે છે જેણે સંસારી જીવનનો પૂર્ણ ત્યાગ કર્યો હોય.

મહાવ્રતો આટલું કડક ધોરણ નક્કી કરતાં હોવાથી, જૈન સાધુજીવનમાં પ્રતિક્રમણ નામની સાધના પણ છે. આ સમયાંતરે કરાતું ચિંતન અને આત્મનિવેદનનું અભ્યાસ છે, જેમાં સાધુ કે સાધ્વી દિવસના કે સમયગાળાના આચરણની સમીક્ષા કરે છે, વ્રતો સામેની કોઈ પણ ચૂક, ભલે તે નાની હોય, સ્વીકારે છે અને વિધિવત્ ક્ષમા માગે છે. આ સાધના એ જૈન સમજને પ્રતિબિંબિત કરે છે કે વ્રતો સ્થિર સિદ્ધિ નહીં, પરંતુ જીવંત શિસ્ત છે. સૌથી કાળજીપૂર્વક ચાલનાર ત્યાગી પણ નાની ચૂકોની અપેક્ષા રાખે છે. નિર્દોષ આચરણના દાવા કરતાં, તે ચૂકોનો પ્રામાણિક સ્વીકાર જ એ નિશાની ગણાય છે કે વ્રત ખરેખર પાળવામાં આવી રહ્યું છે, એમ પરંપરા માને છે.