अहिंसा

जैन पवित्र परंपरेत अहिंसा हे सर्वोच्च धार्मिक कर्तव्य म्हणून सर्वोपरि आहे. भारतभरची जैन मंदिरे “अहिंसा परमो धर्मः”, म्हणजे अहिंसा हे सर्वोच्च कर्तव्य आहे, हे सूत्र कोरतात. हे वाक्य खरे तर जैन शास्त्राबाहेरचे आहे, ते महाभारताच्या अनुशासन पर्वात उगम पावले आहे. जैन परंपरेने ते स्वीकारले आणि त्याच्या मूळ संदर्भापेक्षाही पुढे नेले. महाकाव्याने दिलेली अट, की धर्मरक्षणासाठी केलेली हिंसा स्वतःच धर्म ठरू शकते, ती त्यांनी काढून टाकली. जैनांसाठी अहिंसेला असा कोणताही अपवाद नाही. या फरकामुळे जैन अहिंसा शेजारच्या बहुतेक परंपरांतील अहिंसेपेक्षा अधिक निरपेक्ष ठरते. अहिंसा म्हणजे केवळ शारीरिक हानी टाळणे नव्हे; ती मानवी अस्तित्वाच्या प्रत्येक पैलूला, विचार, वाणी आणि कृतीला व्यापणारी खोल आध्यात्मिक शिस्त आहे. साधक आपले मन द्वेषी हेतूंपासून, वाणी कटुतेपासून आणि कृती आक्रमकतेपासून शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करतो. या संपूर्ण बांधिलकीसाठी सर्व जीवांच्या परस्परसंबंधाची तीव्र जाणीव आवश्यक आहे, कारण प्रत्येक आत्मा, तो कोणत्याही भौतिक रूपात असला तरी, मुक्तीच्या समान क्षमतेने युक्त आहे, हे ओळखणे गरजेचे आहे.

आचारांग सूत्राचा पहिला अध्याय, जो सर्वात प्राचीन उपलब्ध जैन ग्रंथ आणि श्वेतांबर अंग ग्रंथांपैकी पहिला आहे, याच भूमीवरून सुरू होतो. तो शिकवतो की प्रत्येक जीवाला माणसाप्रमाणेच जगण्याची इच्छा असते आणि हानीची भीती वाटते, आणि ही सामायिक इच्छाच अहिंसेचा पाया आहे. हा ग्रंथ जीवांचे इंद्रियांच्या संख्येनुसार वर्गीकरण करतो. एकेंद्रिय म्हणजे वनस्पती आणि मूलभूत तत्त्वांसारखे एकेच इंद्रिय असलेले जीव, आणि पंचेंद्रिय म्हणजे मानव व मोठ्या प्राण्यांसारखे पाच इंद्रिये असलेले जीव. या वर्गीकरणात नैतिक विचार अशा जीवसृष्टीपर्यंत पोहोचतो, जिचे संरक्षण करण्याचा विचार सामान्य निरीक्षकाच्या मनातही येणार नाही. या वर्गीकरणानुसार झाड, पाण्याचा थेंब आणि अग्नीची ज्वाला हे प्रत्येकी एकेंद्रिय जीव आहेत, ज्यांना केवळ स्पर्शाची इंद्रिय आहे. म्हणूनच पाणी काढणे किंवा शेगडी पेटवणे यांसारख्या साध्या कृतींनाही नैतिक वजन असते, जे आचारांग सूत्र वाचकाने दुर्लक्ष न करता लक्षात घ्यावे अशी अपेक्षा करते.

जैन विश्वरचना स्पष्ट करते की आध्यात्मिक उत्क्रांतीसाठी अहिंसा इतकी महत्त्वाची का आहे. विश्व असंख्य सजीव आत्म्यांनी, म्हणजे जीवांनी भरलेले आहे. ते जटिल मानव आणि प्राण्यांपासून, पाणी, माती, अग्नी आणि वायूत आढळणाऱ्या सूक्ष्मजीवांपर्यंत सर्वत्र आहेत. कोणतीही हिंसा, मग ती जाणूनबुजून असो किंवा निष्काळजीपणातून, जड कर्मकण निर्माण करते, जे आत्म्याला दुःख आणि पुनर्जन्माच्या चक्र, म्हणजे संसारात बांधून ठेवतात. कठोर अहिंसेचे पालन करून साधक नवीन कर्माचा ओघ थांबवतो आणि आत्म्याला शुद्ध करतो, आणि अंतिम मुक्ती, म्हणजे मोक्ष, कडे वाटचाल करतो. म्हणूनच जैन विश्वरचना आणि जैन नैतिकता एकमेकांपासून वेगळ्या करता येत नाहीत. जे विश्वदृष्टिकोन विश्व असंख्य न दिसणाऱ्या आत्म्यांनी भरलेले मानतो, तोच त्यांच्या संरक्षणाला केवळ भावना न मानता गंभीर आध्यात्मिक परिणामांचा विषय बनवतो. तत्त्वार्थ सूत्राच्या सातव्या अध्यायात अहिंसेला पाच महाव्रतांपैकी पहिले म्हटले आहे, आणि त्या व्रताचे रक्षण करणाऱ्या पाच भावना, म्हणजे चिंतनात्मक संरक्षक, सांगितल्या आहेत. वाणी, विचार, हालचाल, आहार आणि वस्तू हाताळणी यांतील निष्काळजीपणामुळे व्रत भंग होऊ नये, यासाठी त्या आहेत.

दैनंदिन जीवनात अहिंसेचे पालन करण्यासाठी विलक्षण सजगता आणि करुणा आवश्यक आहे. साधू आणि साध्वी कठोर नियमांद्वारे हे मूर्त करतात. उदाहरणार्थ, वाटेतील कीटक हळुवारपणे बाजूला करण्यासाठी मऊ झाडू, म्हणजे रजोहरण, बाळगणे, आणि हवेतील सूक्ष्म जीवांना श्वासातून इजा होऊ नये म्हणून मुखवस्त्रिका (कापडी मुखपट्टी) धारण करणे. गृहस्थ असा पूर्ण त्याग करू शकत नाहीत, तरीही ते शाकाहार स्वीकारतात, हानी कमी करणारा नैतिक व्यापार करतात, आणि सर्व प्राण्यांबद्दल सार्वत्रिक मैत्री, म्हणजे मैत्री, आणि सहमानवांबद्दल क्षमा, म्हणजे क्षमा, ही दैनंदिन वृत्ती जोपासतात. अनेक निष्ठावंत जैन कुटुंबे हीच शिस्त आपल्या व्यवसायाच्या निवडीतही आणतात. शेती आणि पशुपालनात कीटक व प्राणी मारले जातात, म्हणून परंपरेने व्यापार आणि वाणिज्याला प्राधान्य दिले जाते. कारण व्यापारात अशी थेट हिंसा होत नाही.

संन्यस्त आणि गृहस्थ आचरणातील हा फरक स्वतः शास्त्रात आधारलेला आहे. तत्त्वार्थ सूत्र महाव्रतांमध्ये, म्हणजे संन्याशांनी पूर्णपणे स्वीकारलेल्या मोठ्या व्रतांमध्ये, आणि अणुव्रतांमध्ये, म्हणजे संसारात राहूनही गृहस्थ व्यावहारिकरीत्या पाळू शकणाऱ्या लहान व्रतांमध्ये, फरक करते. नंतरच्या जैन भाष्यकारांनी या व्यावहारिक वास्तववादाला आणखी परिष्कृत केले. त्यांनी अपरिहार्य हानी आणि जाणूनबुजून केलेली क्रूरता यांच्यात भेद केला. संकल्पी हिंसा, म्हणजे द्वेषाने जाणूनबुजून केलेली हिंसा, ही गंभीरपणे वेगळी मानली जाते. आरंभी हिंसा, म्हणजे स्वयंपाक किंवा शेतीसारख्या आवश्यक कार्यांत घडणारी आनुषंगिक हानी, गृहस्थ तिला पूर्णपणे दूर करू शकत नाही, तर ती कमी करतो. कारण पूर्ण निर्मूलन केवळ पूर्णत्यागी संन्याशासाठीच शक्य आहे.

शेवटी, अहिंसा अस्तित्वाबद्दलच्या अनंत प्रेम आणि आदराची सक्रिय अभिव्यक्ती आहे. ती साधकाला उपभोक्त्यातून जीवनाच्या रक्षकात रूपांतरित करते आणि गाढ आंतरिक शांतीची स्थिती जोपासते. जेव्हा कोणताही सजीव प्राणी आपल्यामुळे भयभीत होत नाही, तेव्हा माणूस भीती आणि द्वेषाच्या पलीकडे जातो आणि शाश्वत, अपरिवर्तनीय विश्वव्यवस्थेशी एकरूप होतो. या पवित्र एकरूपतेत आत्मा आपल्या निर्मळ शुद्धतेत तेजाळतो, आणि जिनांचा सर्वोच्च आदर्श प्रत्यक्षात आणतो. तोच आदर्श, जो प्रत्येक तीर्थंकर इतरांना शिकवण्याआधी पूर्णपणे जगला, असे जैन स्मृती स्मरते. हा आदर्श जैन समुदायाच्या पलीकडेही पोहोचला आहे. महात्मा गांधी यांनी आपल्या अहिंसेच्या समजुतीचे श्रेय अंशतः जैन विद्वान रायचंदभाई मेहता यांच्याशी असलेल्या मैत्रीला दिले. त्यामुळे त्यांनी एका अहिंसक स्वातंत्र्य चळवळीत जैन अहिंसेची विशिष्ट तीव्रता आणली, आणि अहिंसेची पोहोच कधीही मंदिराच्या भिंतींपुरती मर्यादित राहिली नाही, हेच यातून दिसते.