जैन धर्मातील चोवीस तीर्थंकर

जैन परंपरेत तीर्थंकर हे असे आध्यात्मिक गुरू आहेत, ज्यांनी जन्म-मृत्यूचा अनंत सागर, म्हणजेच संसार नावाचे पुनर्जन्माचे चक्र, ओलांडले आहे. मुक्तीच्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचल्यावर ते इतरांनाही ओलांडता यावे म्हणून एक घाट, म्हणजे तीर्थ, बांधतात. या शब्दाचा अर्थच “घाट बांधणारा” किंवा “पूल बांधणारा” असा आहे. तीर्थंकर हे सामान्य अर्थाने देव नाहीत. ते मानव आहेत, ज्यांनी अनेक जन्मांच्या अतुलनीय प्रयत्नांनी आपला आत्मा पूर्णपणे शुद्ध केला आणि परिपूर्ण ज्ञान, दर्शन आणि आचरण प्राप्त केले. चक्रात अडकलेल्यांना सम्यक श्रद्धा, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक आचरण यांचा मार्ग दाखवणे, हे त्यांचे कार्य आहे; जग निर्माण करणे किंवा त्यावर राज्य करणे नव्हे. अनेक परंपरांनुसार, वास्तव सत्य शाश्वत असले तरी युगे उलटताना ते विसरले जाते, म्हणून प्रत्येक कालचक्राच्या अर्ध्या भागात शिकवण पुनःस्थापित करण्यासाठी एक तीर्थंकर प्रकट होतो.

कल्पसूत्र, जो चोवीसही तीर्थंकरांचे पद्धतशीर वर्णन करणारा सर्वात प्राचीन जैन ग्रंथ मानला जातो, आपले सर्वाधिक विस्तृत अध्याय ऋषभनाथ, नेमिनाथ, पार्श्वनाथ आणि महावीर यांना देतो, आणि उर्वरित वीस तीर्थंकरांची नावे त्याच वंशावळीत नमूद करतो.

चोवीस तीर्थंकरांची वंशावळी सामान्य मानवी इतिहासाच्या पलीकडील विशाल कालखंडात पसरलेली आहे. पहिले होते ऋषभनाथ, ज्यांना आदिनाथ असेही म्हणतात, म्हणजे “पहिले स्वामी”. परंपरेनुसार, ते मानवी समाज अजून अत्यंत साधा असताना एका दूरच्या युगात होऊन गेले. शेती, व्यापार, लेखन आणि इतर संस्कृतीच्या मूलभूत कला लोकांना शिकवण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. त्यानंतर त्यांनी संसाराचा त्याग करून तपस्वी जीवन स्वीकारले. मुक्ती प्राप्त केल्यावर त्यांनी जैन संघाची स्थापना केली. त्यांची कथा आदिपुराण, या महान महाकाव्यासह अनेक ग्रंथांत सांगितली आहे. सर्व चोवीस तीर्थंकरांची नावे कल्पसूत्रात आणि एकंदर आगमग्रंथांत जतन केली आहेत. बहुतेक आवृत्त्यांत दोन्ही प्रमुख संप्रदायांत ही यादी स्थिर आणि अपरिवर्तित राहते.

नंतरच्या तीर्थंकरांपैकी दोन परंपरेत विशेष उठून दिसतात. बाविसावे नेमिनाथ हे महाभारतातील कृष्ण देवाचे चुलत बंधू होते, असे मानले जाते. लग्नाच्या ऐनवेळी विवाह त्यागून तपस्वी झाल्याची त्यांची कथा व्यापकपणे सांगितली जाते. तेविसावे पार्श्वनाथ अधिक ऐतिहासिकदृष्ट्या भक्कम आधारावर उभे आहेत. ते महावीरांच्या सुमारे अडीचशे वर्षे आधी होऊन गेले. त्यांच्या शिकवणीत चार महान व्रते होती: अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे) आणि अपरिग्रह (अनासक्ती), तसेच सर्व सजीवांबद्दल करुणेवर विशेष भर होता. त्यांची प्रतिमा अनेकदा मस्तकावर सर्पफणांच्या छत्राने दाखवली जाते. त्यांचे अनुयायी एक असा संघ बनवत होते, ज्यात नंतर महावीर सामील झाले आणि त्याला त्यांनी नव्या रूपात घडवले.

चोविसावे आणि अंतिम तीर्थंकर महावीर आहेत, ज्यांच्या नावाचा अर्थ “महान वीर” असा आहे. त्यांचा जन्म राजकुमार वर्धमान म्हणून, आजच्या भारतातील बिहार प्रदेशात एका राजघराण्यात झाला. तो सुमारे इसवी सनपूर्व सहावे शतक होते, बुद्धांच्या त्याच काळात. वयाच्या तिसाव्या वर्षी त्यांनी संपत्ती आणि कुटुंब त्यागून फिरता तपस्वी होण्याचा निर्णय घेतला. साडेबारा वर्षांच्या तीव्र ध्यान आणि उपवासानंतर त्यांना केवलज्ञान, परिपूर्ण ज्ञान, प्राप्त झाले आणि ते तीर्थंकर झाले. ही घटना कल्पसूत्राच्या जिनचरित्र भागात (जो महावीरांचे चरित्र सांगतो), पहिल्या ते पाचव्या अध्यायांत, ऋजुपालिका नदीजवळ जृंभिकग्राम येथे नोंदलेली आहे. पुढील तीस वर्षे त्यांनी उत्तर भारतात प्रवास करून अत्यंत अहिंसा, सत्य आणि सर्व संपत्तीपासून अलिप्ततेचा मार्ग शिकवला. त्यात वस्त्रांचाही त्याग समाविष्ट होता, जो त्यांनी प्रसिद्धपणे केला.

त्यांच्या साधू, साध्वी आणि गृहस्थ अनुयायांचा समुदाय मोठा झाला आणि त्यांच्या निर्वाणानंतर त्यांची शिकवण जैन आगमग्रंथांत संकलित झाली. बहुतेक परंपरांत महावीरांकडे जैन धर्माचे संस्थापक म्हणून पाहिले जात नाही. त्यांना त्या दीर्घ परंपरेतील अलीकडचे शिक्षक मानले जाते, ज्यांनी आधीच्या तीर्थंकरांनी शिकवलेले शाश्वत सत्य पुनरुज्जीवित आणि स्पष्ट केले.

संपूर्ण वंशावळीत तीर्थंकरांमध्ये एक सामायिक आकृतिबंध दिसतो. प्रत्येकाचा जन्म राजघराण्यात किंवा उच्च कुळात होतो, तो ऐहिक यशाचे जीवन जगतो, आणि मग मुक्तीच्या शोधासाठी सर्वस्वाचा त्याग करतो. प्रत्येक जण कठोर तपस्येची वर्षे पार करतो, परिपूर्ण ज्ञान प्राप्त करतो, आणि उरलेले आयुष्य इतरांना शिकवण्यात घालवतो. प्रत्येकाशी एक विशिष्ट चिन्ह जोडलेले असते, जे वरील तक्त्यात दाखवले आहे आणि जे मंदिरांत व कलेत भाविकांना त्यांना ओळखण्यास मदत करते. बहुतेक वृत्तांतांत चोवीसही तीर्थंकरांना एकसारख्या ध्यानमुद्रेत दाखवले जाते, कारण त्यांचे भौतिक रूप त्यांनी प्राप्त केलेल्या अवस्थेइतके महत्त्वाचे नाही. परंपरेची धारणा आहे की चोवीसही तीर्थंकरांची शिकवण मूलतः एकच आहे, ती फक्त त्या-त्या काळातील लोकांसाठी वेगळ्या शब्दांत मांडली गेली.

कथांची आवृत्ती प्रदेश आणि संप्रदायांनुसार बदलते. उदाहरणार्थ, दिगंबर आणि श्वेतांबर परंपरा महावीरांनी वस्त्रे धारण केली होती की नाही, अशा तपशिलांत भिन्न आहेत. तरीही मूळ संदेश सुसंगत आहे: अहिंसा, सत्य आणि अनासक्ती यांच्या साधनेने कोणताही आत्मा जन्म-मरणाचा सागर ओलांडून मुक्ती प्राप्त करू शकतो, जसे तीर्थंकरांनी केले.