ଜୈନ ଧର୍ମର ଚବିଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ, ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଉଛନ୍ତି ଏପରି ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ, ଯିଏ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସାଗର, ସଂସାର ନାମକ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର, ପାର ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ପାର ତଟରେ ପହଞ୍ଚି ଏକ ତୀର୍ଥ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଘାଟ, ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପାର ହୋଇପାରିବେ। ଏହି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହିଁ "ଘାଟ-ନିର୍ମାତା" କିମ୍ବା "ସେତୁ-ନିର୍ମାତା"। ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ଦେବତା ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧରି ଅସୀମ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନ ଓ ଆଚରଣ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଶାସନ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚକ୍ରରେ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣର ପଥ ଦେଖାଇବା। ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଳଚକ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧଭାଗରେ ଜଣେ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଶିକ୍ଷାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଆବିର୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ସତ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଶାଶ୍ୱତ, କିନ୍ତୁ ଯୁଗ ବିତିବା ସହିତ ତାହା ବିସ୍ମୃତ ହୋଇଯାଏ।

କଳ୍ପସୂତ୍ର, ଚବିଶ ଜଣଙ୍କର ଏକ ସୁସଂବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ଦେଇଥିବା ପ୍ରାଚୀନତମ ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଏହାର ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଋଷଭନାଥ, ନେମିନାଥ, ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଏବଂ ମହାବୀରଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କରେ, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଂଶତି ଜଣଙ୍କୁ ସେହି ବଂଶାବଳୀ ଭିତରେ ନାମିତ କରେ।

ଚବିଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ସାଧାରଣ ମାନବ ଇତିହାସର ବହୁ ପରିସର ଜୁଡ଼ି ବିସ୍ତାରିତ, ଯାହା ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ପ୍ରଥମ ଥିଲେ ଋଷଭନାଥ, ଯାଙ୍କୁ ଆଦିନାଥ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ "ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭୁ"। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ସେ ଏକ ଦୂର ଯୁଗରେ ରହୁଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ମାନବ ସମାଜ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଥିଲା। ସେ ସନ୍ୟାସୀ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଲୋକଙ୍କୁ କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ, ଲିଖନ ଏବଂ ସେହିପରି ସଭ୍ୟତାର ମୂଳ କଳା ଶିଖାଇଥିବାର ଶ୍ରେୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ମୁକ୍ତି ଲାଭ ପରେ ସେ ଜୈନ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ମହାକାବ୍ୟ ଆଦିପୁରାଣ ସହିତ ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ କୁହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଚବିଶ ଜଣଙ୍କ ନାମ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପ୍ରାମାଣିକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସଂରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ସଂସ୍କରଣରେ ଏହି ତାଲିକା ଉଭୟ ପ୍ରମୁଖ ସଂପ୍ରଦାୟରେ ସ୍ଥିର ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଭା ହୁଅନ୍ତି। ବାଇଶତମ ନେମିନାଥଙ୍କୁ ମହାଭାରତ ମହାକାବ୍ୟରେ ଦେବତା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖୁଡ଼ତୁତ ଭାଇ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିବାହ ତ୍ୟାଗ କରି ସନ୍ୟାସୀ ହେବାର ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ତେଇଶତମ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଅଧିକ ଐତିହାସିକ ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସେ ମହାବୀରଙ୍କ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଜୀବିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଚାରି ମହାବ୍ରତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ (ଚୋରି ନ କରିବା) ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁ ପ୍ରତି କରୁଣା ଉପରେ ପ୍ରବଳ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ ମସ୍ତକ ଉପରେ ସର୍ପଫଣା ସହିତ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନେ ଏକ ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ, ଯାହାରେ ପରେ ମହାବୀର ସାମିଲ ହୋଇ ତାହାକୁ ସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ।

ଚବିଶତମ ଓ ଅନ୍ତିମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମହାବୀର, ଯାଙ୍କ ନାମର ଅର୍ଥ "ମହାନ ବୀର"। ସେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଭାରତର ବିହାର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ରାଜପରିବାରରେ ରାଜକୁମାର ବର୍ଦ୍ଧମାନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସମକାଳୀନ ଯୁଗରେ। ତିରିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ପରିବାର ତ୍ୟାଗ କରି ଏକ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ସନ୍ୟାସୀ ହେଲେ, ଏବଂ ସାଢ଼େ ବାର ବର୍ଷର ତୀବ୍ର ଧ୍ୟାନ ଓ ଉପବାସ ପରେ ସେ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ ଏବଂ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଲେ। ଏହି ଘଟଣାକୁ କଳ୍ପସୂତ୍ରର ଜିନ ଚରିତ୍ର (ମହାବୀରଙ୍କ ଜୀବନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଂଶ), ଅଧ୍ୟାୟ ୧ରୁ ୫, ଋଜୁପାଳିକା ନଦୀ ତଟରେ, ଜୃମ୍ଭିକଗ୍ରାମ ନିକଟରେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିରିଶ ବର୍ଷ ସେ ଉତ୍ତର ଭାରତ ସର୍ବତ୍ର ଭ୍ରମଣ କରି ଚରମ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟର ପଥ ଶିଖାଇଲେ, ଏପରିକି ବସ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯାହା ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ମୁନି, ସାଧ୍ୱୀ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ ବିଶାଳ ହେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସଂଗଠିତ କରାଗଲା। ଅଧିକାଂଶ ପରମ୍ପରାରେ, ମହାବୀରଙ୍କୁ ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିବା ଗୁରୁଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଶୃଙ୍ଖଳାର ସର୍ବଶେଷ ଜଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ଶିଖାଇଥିଲେ।

ସମଗ୍ର ବଂଶାବଳୀରେ, ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରତିମାନ ବହନ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ରାଜକୀୟ ବା କୁଳୀନ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି, ସାଂସାରିକ ସଫଳତାର ଜୀବନ ବିତାନ୍ତି, ତା'ପରେ ମୁକ୍ତି ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପରେ ଜୀବନର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବାରେ ବିତାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ଯାହା ଉପରେ ତାଳିକାରେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏବଂ ମନ୍ଦିର ଓ କଳାରେ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ସମସ୍ତ ଚବିଶ ଜଣଙ୍କୁ ଏକ ସମାନ ଧ୍ୟାନମୁଦ୍ରାରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଭୌତିକ ରୂପ ସେମାନେ ଲାଭ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥା ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ଚବିଶ ଜଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ମୂଳତଃ ଏକ, କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ସମୟର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶର ଭଙ୍ଗୀରେ ଭିନ୍ନ।

କଥାଗୁଡ଼ିକର ସଂସ୍କରଣ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ; ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରା ଏହି ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ଯେ ମହାବୀର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ କି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସନ୍ଦେଶ ଏକରୂପ: ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେକୌଣସି ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ-ମରଣର ସାଗର ପାର ହୋଇ ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରେ, ଠିକ୍ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ଯେପରି କରିଥିଲେ।