জৈন ধৰ্মৰ চৌব্বিশজন তীৰ্থংকৰ
মুক্তিৰ পথ প্ৰদৰ্শকসকল
এই লেখাটোত জৈন ধৰ্মৰ চৌব্বিশজন তীৰ্থংকৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে — তেওঁলোক কোন, তেওঁলোকৰ আধ্যাত্মিক ভূমিকা কি, আৰু ঋষভনাথৰ পৰা মহাবীৰলৈকে তেওঁলোকৰ শৃংখলাটো কেনেকৈ চলি আহিছে।
জৈন ধৰ্মত তীৰ্থংকৰ শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে 'তীৰ্থ নিৰ্মাতা' বা 'পাৰ হোৱাৰ পথ দেখুওৱাজন'। তীৰ্থংকৰসকল হৈছে সেই মহান আত্মা যিসকলে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰ অৰ্থাৎ সংসাৰ-সাগৰ সম্পূৰ্ণৰূপে পাৰ হৈ মুক্তি লাভ কৰিছে, আৰু আন জীৱকো সেই একেই পথ দেখুৱাইছে। তেওঁলোকক জৈন ধৰ্মৰ আধ্যাত্মিক গুৰু বা পথপ্ৰদৰ্শক বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁলোকক দেৱতা বুলি নাভাবি, মুক্তি প্ৰাপ্ত মহান শিক্ষক হিচাপে শ্ৰদ্ধা কৰা হয়। তেওঁলোকে নিজৰ জীৱনত কঠোৰ তপস্যা আৰু ধ্যানৰ দ্বাৰা সকলো কামনা আৰু মোহ জয় কৰি চিৰন্তন জ্ঞান লাভ কৰিছিল।
জৈন পৰম্পৰা অনুসৰি, প্ৰতিটো সময় চক্ৰত (কালচক্ৰ) চৌব্বিশজন তীৰ্থংকৰ জন্ম হয়। এই সময় চক্ৰৰ অৱসৰ্পিণী (অৱনতিৰ অৱস্থা) অংশত বৰ্তমানৰ চৌব্বিশজন তীৰ্থংকৰ আবিৰ্ভাৱ হৈছে। তেওঁলোকৰ ভিতৰত প্ৰথমজন হৈছে ঋষভনাথ (আদিনাথ নামেৰেও পৰিচিত), আৰু শেষজন হৈছে মহাবীৰ। এই শৃংখলাটো বহু যুগ ধৰি চলি আহিছে, আৰু প্ৰতিজন তীৰ্থংকৰে জৈন সমাজক ধৰ্ম, দৰ্শন আৰু সন্ন্যাসৰ পথত পুনৰ প্ৰতিষ্ঠিত কৰিছিল। তেওঁলোকৰ জীৱনীসমূহ জৈন শাস্ত্ৰ যেনে কল্পসূত্ৰ আৰু ত্ৰিষষ্টিশলাকাপুৰুষচৰিত্ৰত বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যদিও বহু ঠাইত আঞ্চলিক পাৰ্থক্য আৰু বিভিন্ন সংস্কৰণ পোৱা যায়।
ঋষভনাথক জৈন ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থংকৰ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁক আদিনাথ বুলিও কোৱা হয়, অৰ্থাৎ 'প্ৰথম প্ৰভু'। তেওঁৰ জন্ম হৈছিল অযোধ্যাত, ইক্ষ্বাকু বংশত। তেওঁৰ ৰাজত্বকালত মানুহে কৃষি, বাণিজ্য, শিল্প আৰু সমাজ জীৱনৰ বিভিন্ন নিয়ম শিকিছিল বুলি কোৱা হয়। তেওঁ বহু বছৰ ৰাজত্ব কৰাৰ পিছত সংসাৰৰ অসাৰতা উপলব্ধি কৰি সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু কঠোৰ তপস্যাৰে মুক্তি লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ ভৰত চক্ৰৱৰ্তী হৈছিল, যাৰ নামেৰে ভাৰতবৰ্ষৰ নামকৰণ হোৱা বুলি বহুতে বিশ্বাস কৰে।
ঋষভনাথৰ পিছত ক্ৰমে অজিতনাথ, সম্ভৱনাথ, অভিনন্দননাথ, সুমতিনাথ, পদ্মপ্ৰভু, সুপাৰ্শ্বনাথ, চন্দ্ৰপ্ৰভু, সুবিধিনাথ (পুষ্পদন্ত), শীতলনাথ, শ্ৰেয়াংসনাথ, বাসুপূজ্য, বিমলনাথ, অনন্তনাথ, ধৰ্মনাথ, শান্তিনাথ, কুন্থুনাথ, অৰনাথ, মল্লিনাথ, মুনিসুৱ্ৰত, নামিনাথ, নেমিনাথ, পাৰ্শ্বনাথ আৰু শেষত মহাবীৰ — এই সকলোবোৰ তীৰ্থংকৰৰ নাম। এই শৃংখলাটোত মল্লিনাথক স্ত্ৰী তীৰ্থংকৰ বুলি কোনো কোনো শাস্ত্ৰত কোৱা হয়, কিন্তু এই বিষয়ে মতভেদ আছে। প্ৰতিজন তীৰ্থংকৰেই নিজৰ নিজৰ সময়ত ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতীক চিহ্ন (লাঞ্ছন) আছে, যেনে ঋষভনাথৰ বৃষভ (ষাঁড়), মহাবীৰৰ সিংহ আদি।
এই শৃংখলাটোৰ ভিতৰত পাৰ্শ্বনাথ আৰু মহাবীৰ ঐতিহাসিকভাৱে অধিক পৰিচিত। পাৰ্শ্বনাথক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম শতিকাৰ পৰা সপ্তম শতিকাৰ ভিতৰত বুলি অনুমান কৰা হয়, আৰু তেওঁ চতুৰ্থ শিকি (ব্ৰহ্মচৰ্য) ৰ পৰিৱৰ্তে পঞ্চম শিকি (ব্ৰহ্মচৰ্য) ৰ প্ৰচলন কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। মহাবীৰ, যি বৰ্তমানৰ শেষ তীৰ্থংকৰ, তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত বিহাৰৰ বৈশালীৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁৰ জন্ম নাম আছিল বৰ্ধমান। তেওঁ ৩০ বছৰ বয়সত গৃহত্যাগ কৰি ১২ বছৰ কঠোৰ তপস্যাৰ পিছত কেৱল জ্ঞান (সৰ্বজ্ঞতা) লাভ কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত তেওঁক মহাবীৰ (মহান বীৰ) বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল। তেওঁ ৩০ বছৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি ৭২ বছৰ বয়সত মুক্তি লাভ কৰিছিল।
তীৰ্থংকৰসকলৰ শিক্ষাৰ মূল হৈছে অহিংসা (কোনো প্ৰাণীক হিংসা নকৰা), সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য (সংযম) আৰু অপরিগ্ৰহ (সংগ্ৰহ নকৰা) — এই পাঁচটা মূল নীতি। তেওঁলোকে শিকাইছিল যে আত্মা নিজৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা বন্ধনত আবদ্ধ হয়, আৰু সঠিক জ্ঞান, সঠিক দৃষ্টিভংগী আৰু সঠিক আচৰণৰ দ্বাৰা এই বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি। তীৰ্থংকৰসকলক জৈন ধৰ্মত সৰ্বোচ্চ আদৰ্শ হিচাপে গণ্য কৰা হয়, আৰু তেওঁলোকৰ মূৰ্তি পূজা কৰা হয়, কিন্তু তেওঁলোকক সৃষ্টিকৰ্তা বুলি নাভাৱি, মুক্তিৰ পথ দেখুওৱা গুৰু হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।
জৈন ধৰ্মৰ এই চৌব্বিশজন তীৰ্থংকৰৰ ধাৰণাটোৱে জৈনসকলৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আধ্যাত্মিক ঐতিহ্য। তেওঁলোকৰ জীৱনী আৰু শিক্ষাই আজিও জৈন সমাজক পথ প্ৰদৰ্শন কৰি আছে, আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা নিবেদন কৰি জৈনসকলে নিজৰ জীৱনত তেওঁলোকৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। এই শৃংখলাটোৰ ধাৰণাটোৱে বুজায় যে প্ৰতিটো যুগতে মুক্তিৰ পথ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠিত হয়, আৰু যিসকলে সেই পথ অনুসৰণ কৰে তেওঁলোকে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিব পাৰে।
আপুনি জানেনে?
তীৰ্থংকৰৰ অৰ্থ
‘তীৰ্থংকৰ’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে ‘তীৰ্থ নিৰ্মাতা’ বা ‘পাৰ হোৱাৰ পথ দেখুওৱাজন’। জৈন ধৰ্মত তেওঁলোকক দেৱতা বুলি নাভাবি, জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰ পাৰ হৈ মুক্তি লাভ কৰা মহান শিক্ষক হিচাপে শ্ৰদ্ধা কৰা হয়। তেওঁলোকে নিজৰ জীৱনত কঠোৰ তপস্যা আৰু ধ্যানৰ দ্বাৰা সকলো কামনা জয় কৰি চিৰন্তন জ্ঞান লাভ কৰিছিল।
চৌব্বিশজন তীৰ্থংকৰৰ শৃংখলা
জৈন পৰম্পৰা অনুসৰি, প্ৰতিটো সময় চক্ৰৰ (কালচক্ৰ) অৱসৰ্পিণী অংশত চৌব্বিশজন তীৰ্থংকৰ জন্ম হয়। বৰ্তমানৰ শৃংখলাটোত প্ৰথমজন হৈছে ঋষভনাথ (আদিনাথ), যি অযোধ্যাৰ ইক্ষ্বাকু বংশত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল, আৰু শেষজন হৈছে মহাবীৰ, যি বিহাৰৰ বৈশালীৰ ওচৰত জন্ম হৈছিল। তেওঁলোকৰ জীৱনী কল্পসূত্ৰ আৰু ত্ৰিষষ্টিশলাকাপুৰুষচৰিত্ৰত বৰ্ণিত হৈছে।
প্ৰতীক চিহ্ন (লাঞ্ছন)
প্ৰতিজন তীৰ্থংকৰৰ নিজস্ব প্ৰতীক চিহ্ন আছে, যেনে ঋষভনাথৰ বৃষভ (ষাঁড়) আৰু মহাবীৰৰ সিংহ। এই চিহ্নসমূহ জৈন কলা আৰু মূৰ্তিত তেওঁলোকক চিনাক্ত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মল্লিনাথক কোনো কোনো শাস্ত্ৰত স্ত্ৰী তীৰ্থংকৰ বুলি কোৱা হয়, কিন্তু এই বিষয়ে মতভেদ আছে।
ঐতিহাসিকভাৱে পৰিচিত তীৰ্থংকৰ
পাৰ্শ্বনাথ আৰু মহাবীৰ ঐতিহাসিকভাৱে অধিক পৰিচিত। পাৰ্শ্বনাথক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অষ্টম-সপ্তম শতিকাৰ বুলি অনুমান কৰা হয়, আৰু তেওঁ চতুৰ্থ শিকি (ব্ৰহ্মচৰ্য) ৰ পৰিৱৰ্তে পঞ্চম শিকি (ব্ৰহ্মচৰ্য) ৰ প্ৰচলন কৰিছিল। মহাবীৰে ৩০ বছৰ বয়সত গৃহত্যাগ কৰি ১২ বছৰ তপস্যাৰ পিছত কেৱল জ্ঞান লাভ কৰি ‘মহাবীৰ’ নাম পাইছিল।
পাঁচটা মূল নীতি
তীৰ্থংকৰসকলৰ শিক্ষাৰ মূল হৈছে অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য (সংযম) আৰু অপরিগ্ৰহ (সংগ্ৰহ নকৰা)। তেওঁলোকে শিকাইছিল যে আত্মা কৰ্মৰ দ্বাৰা বন্ধনত আবদ্ধ হয়, আৰু সঠিক জ্ঞান, দৃষ্টিভংগী আৰু আচৰণৰ দ্বাৰা মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি। তীৰ্থংকৰসকলক সৃষ্টিকৰ্তা নাভাৱি, মুক্তিৰ পথ দেখুওৱা গুৰু হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।
Mahavira
জৈন ধৰ্মৰ পৰা অধিক
সম্পৰ্কিত শিক্ষা
একেই শিক্ষা, বিভিন্ন পৰম্পৰাত প্ৰতিধ্বনিত