जैन धर्मका चौबीस तीर्थंकरहरू

जैन धर्ममा, तीर्थंकर भन्नाले ती आध्यात्मिक गुरुहरूलाई बुझिन्छ जसले जन्म-मृत्युको चक्र (संसार) लाई पूर्ण रूपमा पार गरेका छन् र अरूलाई पनि त्यही मार्ग देखाएका छन्। 'तीर्थंकर' शब्दको अर्थ 'तीर्थ (पार गर्ने माध्यम) का निर्माता' हो — जसरी नदी पार गर्नका लागि घाट वा पुल चाहिन्छ, त्यसरी नै संसार रूपी समुद्र पार गर्नका लागि तीर्थंकरहरूले आध्यात्मिक मार्गको स्थापना गरे। तिनीहरूलाई 'जिन' (विजेता) पनि भनिन्छ किनभने तिनीहरूले आफ्ना आन्तरिक शत्रुहरू — क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार — लाई जितेका छन्। तीर्थंकरहरू देवता होइनन्; तिनीहरू मानव जन्म लिएर, कठोर तपस्या र ध्यानद्वारा सर्वज्ञता (केवल ज्ञान) प्राप्त गरेका आत्माहरू हुन्। तिनीहरूले संसारको सृष्टि गर्दैनन्, न त विनाश नै गर्छन् — तिनीहरू त केवल मार्गदर्शक हुन्, जसले आफ्नो उदाहरणबाट मुक्तिको बाटो देखाउँछन्।

जैन परम्परा अनुसार, प्रत्येक कालचक्र (अवसर्पिणी) मा चौबीस तीर्थंकरहरूको श्रृंखला हुन्छ। हाम्रो वर्तमान कालचक्रमा, पहिलो तीर्थंकर भगवान ऋषभदेव (आदिनाथ) हुन्, जसलाई 'आदि' (पहिलो) नाथ (स्वामी) पनि भनिन्छ। उनी यस युगका प्रथम तीर्थंकर मात्र होइनन्, तर जैन मान्यता अनुसार, उनले नै मानव सभ्यतालाई कला, कृषि, राजनीति, र समाजका नियमहरू सिकाएका थिए। उनका छोरा भरत चक्रवर्ती (सम्राट) भए, जसको नामबाट 'भारतवर्ष' नाम रहन गएको मानिन्छ। ऋषभदेवले लामो समयसम्म राज्य गरेपछि संन्यास लिएर तपस्या गरे र मोक्ष प्राप्त गरे।

ऋषभदेवपछि, दोस्रो तीर्थंकर अजितनाथ, तेस्रो सम्भवनाथ, चौथो अभिनंदननाथ, पाँचौं सुमतिनाथ, छैटौं पद्मप्रभ, सातौं सुपार्श्वनाथ, आठौं चंद्रप्रभ, नवौं सुविधिनाथ (पुष्पदंत), दशौं शीतलनाथ, एघारौं श्रेयांसनाथ, बाह्रौं वासुपूज्य, तेह्रौं विमलनाथ, चौधौं अनंतनाथ, पन्ध्रौं धर्मनाथ, सोह्रौं शांतिनाथ, सत्रौं कुंथुनाथ, अठारौं अरनाथ, उन्नाइसौं मल्लिनाथ, बीसौं मुनिसुव्रत, एक्काइसौं नमिनाथ, बाइसौं नेमिनाथ (अरिष्टनेमि), तेइसौं पार्श्वनाथ, र चौबीसौं तथा अन्तिम तीर्थंकर भगवान महावीर हुन्। यी मध्ये, मल्लिनाथलाई केही परम्पराहरूमा स्त्री (महिला) मानिन्छ भने केहीमा पुरुष — यस विषयमा विभिन्न ग्रन्थहरूमा मतभेद छ। तर अधिकांश जैन समुदायमा उनलाई पुरुष रूपमा नै पूजा गरिन्छ।

यी चौबीस तीर्थंकरहरूको जीवनकथा धेरै हदसम्म समान छ: तिनीहरू सबै राजकुमार वा राजा थिए, जसले ऐश्वर्यको त्याग गरेर संन्यास लिए, कठोर तपस्या गरे, केवल ज्ञान प्राप्त गरे, र आफ्नो जीवनको अन्तिम समयमा मोक्ष (जन्म-मृत्युको चक्रबाट सदाका लागि मुक्ति) प्राप्त गरे। तर प्रत्येक तीर्थंकरको आ-आफ्नै विशेष पहिचान छ — तिनीहरूको प्रतीक चिन्ह (लांछन), रंग, वृक्ष, यक्ष-यक्षी आदि फरक छन्, जसले गर्दा भक्तहरूले तिनीहरूलाई सजिलै चिन्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, ऋषभदेवको प्रतीक साँढे (बैल) हो, पार्श्वनाथको सर्पको फणा (छाता) हो, र महावीरको सिंह हो।

तीर्थंकरहरूको श्रृंखलामा, पछिल्ला तीर्थंकरहरूको ऐतिहासिकता बढी प्रमाणित छ। तेइसौं तीर्थंकर पार्श्वनाथलाई प्रायः ईसापूर्व नवौं शताब्दीको व्यक्तित्व मानिन्छ, र उनले चार महाव्रत (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह) को उपदेश दिएका थिए। चौबीसौं तीर्थंकर महावीर (वर्धमान) ईसापूर्व छैटौं शताब्दीमा भएका थिए, जो बुद्धका समकालीन थिए। महावीरले पार्श्वनाथको शिक्षालाई परिष्कृत गरेर पाँचौं व्रत (ब्रह्मचर्य) थपे र जैन धर्मलाई व्यवस्थित रूप दिए। महावीरको जन्म क्षत्रिय कुलमा भएको थियो, उनले तीस वर्षको उमेरमा गृहत्याग गरे, बाह्र वर्षको कठोर तपस्या पछि केवल ज्ञान प्राप्त गरे, र पैंतालीस वर्षसम्म उपदेश दिएर सत्तर वर्षको उमेरमा मोक्ष प्राप्त गरे।

जैन धर्मका दुई प्रमुख सम्प्रदायहरू — दिगम्बर र श्वेताम्बर — बीच तीर्थंकरहरूको जीवनकथामा केही भिन्नताहरू छन्। उदाहरणका लागि, महावीरको विवाह भएको थियो वा होइन, र ऋषभदेवका छोरीहरूको संख्या आदि विषयमा दुवै सम्प्रदायका ग्रन्थहरूमा फरक वर्णन पाइन्छ। तर दुवै सम्प्रदाय चौबीस तीर्थंकरहरूको अस्तित्व र तिनीहरूको आध्यात्मिक महत्त्वमा सहमत छन्। तीर्थंकरहरूको जीवनीहरू 'कल्पसूत्र', 'त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र' जस्ता ग्रन्थहरूमा विस्तृत रूपमा वर्णित छन्, तर यी कथाहरू धार्मिक आख्यान हुन्, ऐतिहासिक दस्तावेज होइनन्।

तीर्थंकरहरूको पूजा जैन धर्मको केन्द्रबिन्दु हो। जैन मन्दिरहरूमा तिनीहरूका मूर्तिहरू स्थापित गरिन्छ, र भक्तहरूले तिनीहरूको ध्यान गर्छन्। तर तीर्थंकरहरूलाई कुनै वरदान दिने देवताको रूपमा पूजा गरिँदैन — तिनीहरूलाई आदर्श आत्माको रूपमा सम्मान गरिन्छ, जसले देखाएको मार्गमा हिँडेर प्रत्येक व्यक्ति आफैं मुक्ति प्राप्त गर्न सक्छ। यो नै जैन धर्मको मूल सन्देश हो: तीर्थंकरहरूले हामीलाई बाटो देखाउँछन्, तर हिँड्नु त हामीले नै पर्छ।