नेमिनाथ

नेमिनाथ जैन धर्मका २२औं तीर्थंकर हुन्। तीर्थंकर भनेको 'तीर्थ' अर्थात् पार गर्ने मार्ग बनाउने — जसले संसारको समुद्र पार गर्न मद्दत गर्छन्। नेमिनाथको जन्म यादव वंशमा भएको थियो, र उनी भगवान् कृष्णको चचेरो भाइ मानिन्छन्। उनी सानैदेखि ध्यान र साधनामा रुचि राख्थे, तर उनको परिवारले उनको विवाह राजकुमारी राजुलीसँग तय गरेको थियो। विवाहको लागि ठूलो तयारी भयो, जसमा हजारौं जनावरहरूलाई विवाहको भोजको लागि मार्न ल्याइयो। विवाहको दिन, नेमिनाथले आफ्नो विवाहको रथमा बस्दा बाटोमा ती जनावरहरूको दर्दनाक रुवाइ सुने। उनले सोधे, 'यी के हुन्?' मानिसहरूले भने, 'यी जनावरहरू तपाईंको विवाहको भोजको लागि मारिन लागेका हुन्।' यो सुनेर नेमिनाथको हृदय गहिरो दुःख र करुणाले भरियो। उनी सोच्न थाले, 'यी निर्दोष प्राणीहरूले मेरो विवाहको खुशीको लागि आफ्नो जीवन गुमाउनु पर्छ? यो त ठूलो पाप हो।' त्यही क्षण नै उनले संसारको सबै सुख-सुविधा र मोह त्याग्ने निर्णय गरे। भनिन्छ कि ती जनावरहरूले पनि उनको करुणा देखेर आफ्नो मुक्तिको कामना गरे। नेमिनाथले तुरुन्तै रथबाट ओर्लेर आफ्नो घर-परिवार र विवाहको सबै तयारी छोडिदिए। उनी जंगलतिर लागे, र त्यहाँ कठोर तपस्या गर्न थाले। धेरै वर्षको तपस्या र ध्यानपछि, उनले सबै कर्महरू नष्ट गरे र पूर्ण ज्ञान (केवल ज्ञान) प्राप्त गरे। त्यसपछि उनी नेमिनाथ नामले चिनिन थाले — जसले अहिंसा र करुणाको मार्ग देखाए। उनले आफ्नो बाँकी जीवन धर्म प्रचार गर्दै बिताए, र अन्ततः मोक्ष प्राप्त गरे। यस कथाका विभिन्न संस्करणहरू विभिन्न क्षेत्रमा फरक-फरक विवरणहरू सहित पाइन्छन्, तर मुख्य घटना — जनावरहरूको करुणा रूपको कारण त्याग — सबैमा समान छ। नेमिनाथको यो कथा जैन धर्मको अहिंसा (कसैलाई पनि नमार्ने) र सबै प्राणीप्रति करुणाको मूल शिक्षालाई बलियोसँग उठाउँछ।