जीव आणि अजीव

जैन तत्त्वमीमांसेच्या केंद्रस्थानी एक मूलभूत द्वैत आहे, जे आचार्य उमास्वाती यांच्या तत्त्वार्थ सूत्राच्या पाचव्या अध्यायात नोंदले आहे. हा जैन सिद्धांताचा सर्वात निश्चित पद्धतशीर ग्रंथ आहे. या द्वैतानुसार सर्व वास्तवाची विभागणी जीव आणि अजीव अशी होते. या दृष्टिकोनात विश्व हा अपघाती गोंधळ नाही, किंवा कोणत्याही एका दैवी तत्त्वाचा विस्तारही नाही. ते सहा शाश्वत द्रव्यांचे एक विशाल, अनिर्मित पसारा आहे. त्यांपैकी एक चेतन आहे आणि पाच अचेतन आहेत, आणि ती सर्व आदि-अंतरहित एकत्र अस्तित्वात आहेत. हे मूलभूत विभाजन ही अशी दृष्टी आहे ज्यातून प्रत्येक जैन साधक विश्वाकडे पाहतो. ते समजणे हे लौकिक बंधन आणि त्यातून सुटण्याचा मार्ग, दोन्ही समजून घेण्याची पहिली पायरी आहे.

जीव, म्हणजे सजीव आत्मा, जैन शिकवणीत त्याच्या शुद्ध, अबाधित अवस्थेत अनंत दर्शन, अनंत ज्ञान, अनंत आनंद आणि अनंत शक्ती यांनी ओळखला जातो. तो मूलतः शुद्ध आहे आणि त्याच्या खऱ्या स्वरूपात अमर आहे. तरीही, जवळजवळ प्रत्येक आत्म्याच्या सामान्य अनुभवात ही शुद्धता झाकलेली असते. तो सर्वात लहान सूक्ष्म जीवात असो, वृक्षात असो, मानवात असो, किंवा जैनांनी सिद्धशिला म्हटलेल्या मुक्त अवस्थेत वास करत असो, जीव त्याला सध्या आश्रय देणाऱ्या देहाखाली हीच मूलभूत, चेतन ओळख टिकवतो. त्याचा निश्चित गुण म्हणजे चेतना, म्हणजे संवेदनशीलता. हा एकमेव गुण प्रत्येक जीवाला भोवतालच्या संपूर्ण अचेतन जगापासून निश्चितपणे वेगळा करतो.

जीवापासून वेगळे असलेले अजीव तत्त्वार्थ सूत्रात पाच स्वतंत्र द्रव्यांत विभागले आहे: पुद्गल, म्हणजे पदार्थ; आकाश, म्हणजे अवकाश; काल, म्हणजे काळ; धर्म, म्हणजे गतीला साहाय्य करणारे माध्यम; आणि अधर्म, म्हणजे स्थितीला साहाय्य करणारे माध्यम. या पाचांपैकी केवळ पुद्गलाला रूप आहे, ते संयोग, परिवर्तन आणि क्षय यांना सक्षम आहे, आणि आत्मे ज्या भौतिक देहात राहतात, त्यांच्या पायाखालची पृथ्वी आणि त्यांना बांधून ठेवणारे सूक्ष्म कर्मकण म्हणून प्रकट होते. इतर चार अजीव द्रव्यांना रूप नाही, पण ती तितकीच वास्तविक आहेत. जैन विश्वरचनेनुसार धर्म आणि अधर्म नसते तर काहीही हलू शकले नसते किंवा स्थिर राहू शकले नसते, आणि आकाश व काल नसते तर काहीही जागा व्यापू शकले नसते किंवा काळात टिकू शकले नसते. जैन समजुतीत अजीव दुष्ट किंवा भ्रामक नाही. तो असे आवश्यक क्षेत्र आहे, ज्यात प्रत्येक जीवाचे लौकिक अनुभव उलगडतात.

जैन शिकवणीनुसार मानवी स्थिती या दोन वर्गीयदृष्ट्या भिन्न वास्तवांच्या गुंत्याने परिभाषित होते. अज्ञान आणि कषायांद्वारे, म्हणजे कषाय (क्रोध, मान, माया आणि लोभ) यांद्वारे, चेतन जीव कर्माच्या सूक्ष्म कणांना आकर्षित करतो. हे कर्मकण पुद्गलाचा एक प्रकार आहेत, आणि ओलसर आरशावर धूळ बसावी तसे आत्म्याला चिकटतात. हे कर्मावरण आत्म्याचे जन्मजात तेज झाकते आणि जीवाला संसारात, म्हणजे जन्म, दुःख आणि मृत्यूच्या अविरत चक्रात, अडकवते. या चौकटीत मानवी जीवन एक दुर्मीळ आणि मौल्यवान संधी मानले जाते. शिस्तबद्ध नैतिक जीवन, ध्यान आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अहिंसा, म्हणजे प्रत्येक प्रकारच्या जीवाप्रती अहिंसा, यांद्वारे आत्मा नवीन कर्माचा ओघ थांबवू शकतो आणि आधीच साठलेले कर्म झडण्यास सुरुवात करू शकतो.

जैन आध्यात्मिकतेचा मार्ग मूलतः विवेकाचा अभ्यास आहे, म्हणजे भेदज्ञान. चेतन आत्म्याला तो ज्या अचेतन पदार्थात गुंतला आहे, त्यापासून काळजीपूर्वक वेगळे करणे. साधकाचे कार्य वाढत्या स्पष्टतेने ओळखणे आहे की, “मी शुद्ध, तेजस्वी जीव आहे, जो मला सध्या वेढणाऱ्या भौतिक देहापासून आणि मनापासून वेगळा आहे.” ही ओळख एका क्षणात मिळालेली अंतर्दृष्टी नसते, तर आयुष्यभर टिकणारी शिस्त असते. जी प्रत्येक परिस्थिती आत्म्याला ज्याचे तो नाही त्याच्याशी एकरूप होण्याकडे खेचते, तिच्याशी तिची सतत परीक्षा होत राहते. कर्मरूपी अजीव केवळ विश्वासाने दूर न होता हळूहळू शुद्ध केला जातो, तेव्हा आत्म्याचे स्वतःचे जन्मजात गुण, इतके दिवस झाकलेले, कमीकमी अडथळ्यांतून प्रकाशू लागतात.

ही विभागणी जैन शिकवणीत केवळ शैक्षणिक मानली जात नाही. ती सर्वात मोठ्या साधू-व्रतापासून सर्वात लहान दैनंदिन सवयीपर्यंत प्रत्येक पातळीवर ठोस आचरणाला आकार देते. जैन साधू प्रत्येक पावलापूर्वी मार्ग झाडतो आणि पाणी गाळून पितो. हे चोखंदळपणामुळे नव्हे, तर अशा जीवांना होणारी हानी कमी करण्यासाठी, जे प्रशिक्षित नसलेल्या डोळ्यांना साध्या अजीवासारखे वाटू शकतात त्यांच्यापासून वाचवण्यासाठी. धूळ, कीटक किंवा पाण्यातील सूक्ष्मजीव हे सजीव आत्मे आहेत, जे त्यांच्या बाह्य रूपाने कितीही वेगळे असले तरी कोणत्याही मानवी जीवाइतकीच मूलभूत काळजी मिळण्यास पात्र आहेत. साधकाचा जीव आणि अजीव यांमधील भेदज्ञान जितके सूक्ष्म होते, तितकी त्याची अहिंसा अधिक अचूक पाळली जाऊ शकते. कारण जैन समजुतीत अपघाताने टाळलेली हानी, वास्तवात काय सजीव आहे याच्या स्पष्ट जाणिवेने टाळलेल्या हानीपेक्षा खूप कमी मोलाची असते.

जेव्हा आत्मा शेवटी सर्व कर्मरूपी अजीवापासून पूर्णपणे शुद्ध होतो, तेव्हा तो पुढील प्रयत्नाविना विश्वाच्या शिखरावर, म्हणजे सिद्धशिलेवर, उठतो आणि तिथे आपल्या नैसर्गिक सर्वज्ञता व अखंड शांतीत सदैव राहतो, असे जैन शिकवण मानते. ही अंतिम मुक्ती, मोक्ष, आत्म्याने काही नवीन मिळवणे नसून, जीव जे आधीपासूनच होता ते झाकणाऱ्या सर्व गोष्टींचे निवारण आहे, अशी समजली जाते. या प्रकाशात, जीव आणि अजीव यांवरील चिंतन जैन साधनेसाठी कधीच केवळ बौद्धिक कसरत नसते. मुक्तीचा संपूर्ण मार्ग समजण्यायोग्य करणारी ती संकल्पनात्मक किल्ली आहे. आपण खरोखर काय आहोत आणि काय नाही, हे आधी न समजता अहिंसा, ध्यान किंवा नैतिक संयम यांच्या कोणत्याही शिस्तीला स्पष्ट दिशा नसते. अगदी जैन गृहस्थही याच शिस्तीचे काही रूप पाळतो. पाणी गाळणे किंवा अनेक जीव एकाच वेळी वास्तव्य करतात असे मानले जाणारे कंदमुळे टाळणे, हे करताना तो तीच मूलभूत विवेकबुद्धी अशा जीवनात आणतो, जे भिक्षुक साधनेची पूर्ण व्याप्ती गाठू शकत नाही.