Sattāयाः शाश्वतं वितानम्

जैनतत्त्वज्ञानस्य मूले एव एकः भव्यः अनुल्लङ्घनीयश्च द्वैतवादः विद्यते: वास्तविकतायाः जीवः अजीवः इति शाश्वतविभागः। ब्रह्माण्डं न तु कोऽपि यादृच्छिकः संयोगः, नापि एकस्य दिव्यतत्त्वस्य विस्तारमात्रम्; अपितु एतत् अनन्तैः जीवैः अचेतनद्रव्यैश्च व्याप्तम् एकम् विशालम् अनाहतं क्षेत्रमस्ति। एतत् मूलभूतं सत्यं तस्य दृष्टेरूपेण कार्यं करोति यया सत्यस्य अन्वेषकः ब्रह्माण्डं पश्यति, चेतनस्य अचेतनस्य च महासंयोगं च अवगच्छति। अस्य द्वैतस्य अवगमनमेव अस्तित्वस्य वास्तुकलायाः तथा च अस्माकं सांसारिकबन्धनस्य स्वरूपस्य अवगमनम् अस्ति।

जीवः, चेतनः आत्मा वा, प्रत्येकस्य प्राणिनः प्रकाशमयः केन्द्रबिन्दुः अस्ति। अनन्तदर्शनम्, अनन्तज्ञानम्, अनन्तसुखम्, अनन्तवीर्यं च अस्य लक्षणानि सन्ति। जीवः मूलतः शुद्धः, तेजोमयः, अमरश्च अस्ति। सः भौतिकेन्द्रियाणां अतीतः विनाशरहितश्च भूत्वा अनन्तजन्मसु चेतनबोधरूपेण तिष्ठति। सूक्ष्मातिसूक्ष्मजीवे, महति वृक्षे, मानवे वा, अथवा सिद्धाशिलायाः मुक्तसुखे निवसन्नपि, जीवः अपनी पवित्रचेतनामूर्तिं न जहाति। अस्य प्रधानं लक्षणं चेतना अस्ति, या एनम् अचेतनजगतान्यथा करोति।

अस्य विपरीतम अजीवः अस्ति, यः अचेतनद्रियाणां वर्गः ब्रह्माण्डस्य भौतिकरूपरेखां निर्माति। अजीवे तत्सर्वं समाहितं यस्मिन् आत्मा नास्ति, यथा पुद्गलः (द्रव्यम्), आकाशः, कालः, धर्मः, अधर्मश्च। द्रव्यं स्वयम् एकं गतिशीलं तत्त्वम् अस्ति, यत् परिवर्तनं, संयोगं, क्षयं च प्राप्तुं समर्थं सत् अस्माकं भौतिकशरीराणि, पृथिवीं, तथा च अस्मान् बन्धयतः सूक्ष्मकर्मकणान् च प्रकटयति। यद्यपि अजीवः संवेदना-ज्ञान-शून्यः अस्ति, तथापि सः न तु दुष्टः, नापि मायासदृशः; अपितु सः एकः महान् रङ्गः साधनं च अस्ति यस्य माध्यमेन जीवः सांसारिकजीवनम् अनुभवति।

जैनप्रज्ञायाः अनुसरणं कुर्वन् मानवस्वभावः अनयोः द्वयोः भिन्नतत्वयोः गम्भीरसंयोगेन परिभाषितः भवति। अज्ञानकषायाणां कारणात् चेतनः जीवः अजीवस्य सूक्ष्मकणान् - विशेषतः कर्मद्रव्यम् - आकृष्टवान् भवति, ये आर्द्रदर्पणे धूलिवत् आत्मनि लग्नाः भवन्ति। एतत् कर्मकणम् आत्मनः स्वाभाविकं तेजः आच्छादयति, जीवं जन्म-मृत्यु-दुःख-चक्रे, यत् संसार इति उच्यते, बन्धयति। अतः मानवजीवनं पवित्रं रणक्षेत्रम् अनमोलश्च अवसरः अस्ति। अनुशासितनैतिकजीवनेन, गम्भीरध्यानेन, अहिंसायाः पालनेन च मानवआत्मा नूतनानां कर्मणां आगमनं रुद्ध्वा प्राचीनकर्मान् क्षपयितुं शक्नोति।

चरमदृष्ट्या जैनआध्यात्मिकतायाः यात्रा विवेकस्य मार्गः अस्ति, यः चेतनं आत्मानं जडस्य अचेतनवस्त्रेभ्यः पृथक् करोति। 'अहं शुद्धः, तेजोमयः जीवः अस्मि, भौतिकशरीरमनसोः च भिन्नः अस्मि' इति ज्ञात्वा साधकः मुक्तेः दुष्करं मार्गं आरभते। यदा आत्मा सर्वेभ्यः कर्मकमेभ्यः मुक्तः भवति, तदा सः ब्रह्माण्डस्य शिखरं प्रति अनायासम् आरोहति, सर्वज्ञतायाः अद्वितीयशान्तेश्च शुद्धे स्थिते सदा मग्नः तिष्ठति। अतः जीव-अजीवयोः विचारः केवलं बौद्धिकव्यायामः नास्ति, अपितु परममुक्तेः मुक्तिप्रदः कुञ्जिका अस्ति।