अनेकान्तवाद
दैनंदिन जीवनात अनेकांगी सत्याचे आचरण
अनेकान्तवाद हे केवळ जैन तत्त्वज्ञान नाही. ते बोलण्याची आणि ऐकण्याची दैनंदिन शिस्त आहे; तत्त्वार्थसूत्रापासून अणुव्रत आंदोलनापर्यंत तो आला असून आजही मतभेदांच्या प्रसंगी त्याचे आचरण होते.
अनेकान्तवाद सामान्यतः एका तात्त्विक विधानाच्या रूपात मांडला जातो: वास्तवाला अनंत पैलू आहेत, आणि कोणताही एकच दृष्टिकोन त्याला पूर्णपणे व्यापू शकत नाही. हे विधान सत्य आहे, परंतु जैन आचार्यांनी त्याला केवळ विश्वास ठेवण्याची गोष्ट मानलेले नाही. ती आचरणाची गोष्ट आहे, प्रत्येक क्षणी, जेव्हा जेव्हा माणूस गोष्टी कशा आहेत हे ठामपणे सांगण्यासाठी तोंड उघडतो तेव्हा. हा लेख सिद्धांताच्या व्याख्येपलीकडे जाऊन एक अधिक व्यावहारिक प्रश्न विचारतो: जणू अनेकान्तवाद सत्य आहे अशा प्रकारे जगणे प्रत्यक्षात कसे दिसते?
केवळ तात्त्विक विधानापेक्षा अधिक
ही शिस्त सामान्य बोलण्यात किती वेळा अतिरेक होतो हे लक्षात घेण्यापासून सुरू होते. एखादा माणूस “बैठक निरर्थक होती” असे म्हणतो, तेव्हा त्याला “बैठकीत मला जे हवे होते ते विषय आले नाहीत” असे म्हणायचे असते; एखादा “तो चुकीचा आहे” म्हणतो, तेव्हा त्याला “त्याच्या कथनात माझा अनुभव वगळला गेला आहे” असे म्हणायचे असते. जैन तत्त्वज्ञान या अतिरेकाला एकांत, म्हणजे एकांगीपणा, म्हणते आणि जे प्रत्यक्षात आहे त्याच्या परिपूर्णतेविरुद्धची एक सूक्ष्म हिंसा मानते. अनेकान्तवाद वक्त्याला मते बाळगणे सोडून द्या असे सांगत नाही. तो त्याला हे लक्षात घ्यायला सांगतो की त्याला प्रत्यक्षात काय माहीत आहे, जे नेहमी अर्धवटच असते, आणि त्याचे वाक्य काय दावा करते, जे सहसा संपूर्ण वाटते, यांमधील अंतर.
स्यात्: बोलण्याआधी शब्द मोजणे
जैन तर्कशास्त्रज्ञांनी या लक्षात घेण्याला नाव आणि पद्धत दिली. तत्त्वार्थसूत्र, अध्याय १, श्लोक ६ शिकवते की खरे ज्ञान प्रमाण, म्हणजे ज्ञानाची वैध साधने, आणि नय, म्हणजे कोणताही विशिष्ट ज्ञाता ज्या आंशिक दृष्टिकोनातून बोलतो, यांच्या संयोगाने होते. दुसऱ्या शतकातील आचार्य समंतभद्र यांनी त्यांच्या आप्तमीमांसा मध्ये या पायावर उभे राहून स्याद्वादाची मांडणी केली: दावा खरा ठरू देण्यापूर्वी त्याच्यापुढे “स्यात्”, म्हणजे “एका अर्थाने”, जोडण्याची सवय. ती मोठ्याने उच्चारली तर जवळजवळ हास्यास्पद वाटेल इतकी नम्र वाटते: “प्रकल्प अपयशी ठरला” ऐवजी “माझ्या जागेवरून, मनात असलेल्या उद्दिष्टांच्या मापाने, प्रकल्प अपयशी ठरला.” बोलण्याआधी अंतर्गत तपासणी म्हणून मनात उच्चारली तर ती नम्रतेपेक्षा अधिक भक्कम गोष्ट बनते: दावा कट्टरतेत कठोर होण्याआधीच त्याला पकडणारी प्रशिक्षित प्रतिक्रिया.
आचार्य तुलसी आणि आचरणाचा एक आधुनिक प्रयोग
अनेकान्तवाद केवळ मध्ययुगीन भाष्यांपुरता मर्यादित राहिला नाही. १९४९ मध्ये तेरापंथी जैन साधू आचार्य तुलसी यांनी अणुव्रत आंदोलनाची स्थापना केली; स्वतंत्र भारताच्या सुरुवातीच्या, अनेकदा ध्रुवीकृत दशकांत सामुदायिक व वैचारिक संघर्ष कमी करण्यासाठी स्वेच्छेने घेतलेल्या छोट्या नैतिक व्रतांचा हा कार्यक्रम होता. आचार्य तुलसी यांनी अनेकान्तवादाच्या त्या आग्रहावर स्पष्टपणे आधार घेतला की वादातील विरोधी पक्षांपैकी प्रत्येकाकडे खरे, जरी आंशिक, सत्याचा एक तुकडा असतो; आणि त्यांनी अशी चळवळ उभारली ज्यात सहभागींना केवळ सहिष्णुतेचे अमूर्त गुण मान्य करण्याऐवजी बोलण्यात व निर्णयात संयम पाळण्यास सांगितले जाते. सात दशकांहून अधिक काळ टिकलेली अणुव्रत चळवळ स्वतःच एक पुरावा आहे: अनेकांगीपणाची तात्त्विक बांधिलकी ही केवळ परिसंवादांत चर्चेची गोष्ट न राहता, सामान्य माणसे टिकवू शकतील अशा सवयींमध्ये संघटित करता येते.
मतभेदांमध्ये अनेकान्तवादाचे आचरण
मठीय संघटना किंवा व्रतसोहळ्याची सुविधा नसलेल्या वाचकासाठीही ही शिस्त कोणत्याही संभाषणात उपलब्ध असलेल्या स्वरूपात सोपी करता येते. विरोधी दाव्याला पूर्णपणे नाकारण्यापूर्वी अनेकान्तवाद एक अतिरिक्त पाऊल मागतो: त्या दाव्याला खरे ठरवणारा नय, म्हणजे विशिष्ट दृष्टिकोन, शोधणे. एखादा सहकारी एखादी मुदत अवास्तव आहे असे ठामपणे सांगतो, तेव्हा तो कदाचित कामाचा भार त्याने प्रत्यक्ष अनुभवला तसाच अचूकपणे सांगत असतो, जरी मुदतीविषयीचा त्याचा निष्कर्ष व्यवस्थापकाला स्वीकारता येणार नसला तरी. ज्या दाव्याला आपल्याला अजूनही विरोध करावा लागतो, त्यातील खरा नय शोधणे म्हणजे त्याच्याशी सहमत होणे नव्हे. व्यक्तीला फेटाळणे आणि भूमिकेत दुरुस्ती करणे यांमधील हा फरक आहे, आणि जैन आचार्य हा फरकच वाणीवर लागू झालेल्या अहिंसेचा व्यावहारिक गाभा मानतात. ही बोधकथा, हत्तीची, जी या सिद्धांताबरोबर सहसा सांगितली जाते, ती आंधळ्यांच्या वादाने संपत नाही, तर ते प्राण्याची लांबी एकत्र चालून मोजतात, एका हाताने प्राण्याच्या बाजूला धरून, जोपर्यंत त्यांचे वेगळे अहवाल एका सत्यात एकत्र येत नाहीत तेथे संपते. दैनंदिन आचरणात आणलेला अनेकान्तवाद म्हणजे तो चालण्यास तयार राहण्याची शिस्त आहे.
यामुळेच जैन आचार्य आग्रह धरतात की अनेकान्तवाद हा सौम्य भाषेत मांडलेला सापेक्षवाद नाही. विरोधी दाव्यातील नय शोधणे म्हणजे प्रत्येक नयाला समान वजन आहे असे नव्हे; आप्तमीमांसा स्वतः काही आंशिक दृष्टिकोनांना इतरांपेक्षा संपूर्ण सत्याच्या अधिक जवळ मानते, तरीही त्यांपैकी कोणताही संपूर्ण सत्य आहे हे नाकारते. एखादा व्यवस्थापक सहकाऱ्याचे अवास्तव मुदतीविषयीचे म्हणणे ऐकून घेतो, त्या म्हणण्याचे खरोखर वजन करूनही मुदत कायम ठेवू शकतो; बदलते ते नेहमीच निर्णय नसतो, तर वादाची समाप्ती ज्या आदराने होते तो बदलतो. आंशिक सत्याचा सन्मान करणे आणि त्यापुढे शरणागती पत्करणे यांमधील हा फरक कुटुंब, कार्यस्थळ आणि सार्वजनिक जीवनाच्या दैनंदिन घर्षणात हा सिद्धांत उपयोगी ठेवतो, “प्रत्येकाचा मुद्दा असतोच” या उदासीन खांदे उडवण्यात तो कोसळू देत नाही.
तुम्हाला माहीत आहे का?
स्यात्, संदिग्ध 'कदाचित' नव्हे
स्याद्वादातील 'स्यात्' हा शब्द केवळ अनिश्चितता दर्शवत नाही; तो विधान कोणत्या दृष्टिकोनातून, कोणत्या काळात आणि कोणत्या मर्यादेत खरे आहे हे नेमके सांगतो. म्हणूनच तत्त्वार्थसूत्र, अध्याय १, श्लोक ६ मध्ये तो साध्या संशयाशी नव्हे, तर दृष्टिकोन म्हणजे नय याच्याशी जोडलेला आहे.
सिद्धांतावर उभी चळवळ
१९४९ मध्ये आचार्य तुलसी यांनी अनेकान्तवादाच्या आधारावर अणुव्रत आंदोलनाची स्थापना केली; संघर्षात परस्परविरोधी पक्षांकडे प्रत्येकी आंशिक सत्य असते, या तत्त्वावर आधारित ही चळवळ, आजही सक्रिय असलेल्या ऐच्छिक नैतिक संयमाच्या कार्यक्रमात रूपांतरित झाली.
सापेक्षवाद नव्हे
अनेकान्तवाद प्रत्येक मत समानरीत्या बरोबर आहे असा दावा करत नाही; समंतभद्रांची आप्तमीमांसा काही नयांना संपूर्ण सत्याच्या अधिक जवळ मानते, मात्र कोणताही मर्यादित नय म्हणजे संपूर्ण सत्य नव्हे, हे ठामपणे सांगते.
सिद्धतेपूर्वीचे आचरण
जैन तर्कशास्त्रज्ञांनी स्याद्वाद केवळ अमूर्त युक्तिवाद म्हणून नव्हे, तर बोलण्यात आणि लिहिण्यात आचरता येणारी शिस्त म्हणून विकसित केला; वक्त्याला आपल्या वाक्याच्या दाव्याची मोजणी त्याच्या प्रत्यक्ष उपलब्ध असलेल्या अरुंद दृष्टिकोनाशी करण्यास प्रशिक्षित करणे, हा त्यामागील हेतू होता.
खरी शिस्त म्हणजे ऐकणे
अनेकान्तवाद शिकवण्यासाठी सर्वाधिक वापरली जाणारी बोधकथा आंधळ्यांचे वाद थांबतात तेथे संपत नाही, तर ते हत्तीची लांबी एकत्र चालून मोजतात तेथे संपते; जैन आचार्य याचे स्मरण असे करतात की सिद्धांत स्वतःच्या विधानांना मर्यादा घालण्यात नव्हे, तर ऐकण्यात पूर्ण होतो.
Mahavira
जैन धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत