अंधले पुरुष आणि हत्ती

प्राचीन भारताच्या व्यापार मार्गांवर स्थित एका नगरात जैन गुरुंच्या कथेनुसार सहा असे पुरुष राहत होते जे जन्मापासून अंधले होते. ते नगराच्या द्वारापाशी भिक्षा मांगून आपला जीवन चलवत होते, आणि कारण त्यांच्यापैकी कोणीही शेळीपेक्षा मोठ्या प्राण्याचा आकार कधीही पाहिला नव्हता, ते बर्‍याचदा एखादा मोठा प्राणी कसा दिसत असेल याविषयी वाद-विवाद करत होते. एक सकाळी व्यापारी हाथी घेऊन आला, ज्याला तो राजकीय अश्वशाळेत विकायला नेत होता, आणि त्या विचित्र प्राण्याला पाहण्यासाठी नगरवासींची भीड़ जमा झाली. सहा अंधल्या पुरुषांनी ही गोंधळ ऐकली आणि हत्तीच्या सेवकाकडे हत्तीला स्पर्श करण्याची परवानगी मागितली, कारण दृष्टि त्यांच्यासाठी बंद होती, परंतु स्पर्श नव्हता.

सेवक सहमत झाला आणि बारीच-बारीने प्रत्येक पुरुषाला आगे घेऊन हत्तीच्या भिन्न अवयवावर त्याचा हात ठेवला. पहिल्या पुरुषाचा हात सूंडावर पडला, आणि त्यांनी घोषणा केली की हत्ती निश्चितपणे एक जाड, लहरणारा सर्प असावा. दुसऱ्याने दाता पकडले आणि सांगितले की हा गुळगुळीत आणि नुकीला आहे, जिवंत प्राण्याऐवजी शस्त्रासारखा. तिसऱ्याने पायाला दोन्ही हातांनी पकडला आणि हत्तीला एक स्तंभ म्हटले, गोल आणि मंदिरच्या खांबासारखा अचल. चौथ्याने शरीराच्या बाजूला हात फिरवला आणि त्याला खडक दीवाल म्हटले. पाचव्याने हवेत हलत कान पकडला आणि तर्फाशी तुलना केली, तर सहाव्याने पुच्छला पकडून खूप विश्वासाने घोषणा केली की हत्ती फक्त एक लहान, झालरदार दोरी आहे.

प्रत्येक पुरुष आपल्या साथीदारांकडे हा विश्वास घेऊन परतला की फक्त त्याने सत्य समजले आहे, आणि क्षणांच्या आत हा विश्वास वादात रूपांतरित झाला. ज्याने पाय स्पर्श केले होते तो पुच्छ स्पर्श केलेल्याचा उपहास करू लागला; ज्याने कान स्पर्श केले होते तो हे मान्य करू शकत नव्हता की कोणी असे मोठे प्राणीची दोरीशी तुलना करू शकेल. त्यांच्या आवाजे उंचावल्या गेल्या, आणि व्यापाऱ्याची भीड़ हे पाहू लागली की सहा अंधले भिक्षुक त्या प्राण्याविषयी कडुकडुत झगडत आहेत जो शांतपणे सर्व सामोरी उभा आहे. प्रत्येक पुरुष सत्य बोलत होता. प्रत्येकजणने तंतोतंत ते सांगितले जे त्याच्या हातने अनुभवले होते. तरी कोणी एकाचा विवरण दुसऱ्याशी जुळत नव्हता, आणि प्रत्येकजण निश्चित होता की बाकीजण खोटे बोलत आहेत.

सेवक, ज्या अकेले त्या संपूर्ण प्राण्याला पाहू शकत होते, शेवटी झगडणाऱ्या पुरुषांमध्ये आला. त्यांनी कोमलतेने समजावले की त्यांच्यापैकी प्रत्येकजण त्या अवयवाविषयी सत्य बोलला होता ज्याला त्यांनी स्पर्श केले होते, आणि त्यांची एकमात्र भूल ही होती की त्यांनी त्या अंशाला संपूर्ण समजून घेतले. सूंड खरोखर एका मोठ्या सर्पासारखी आहे; दात खरोखर गुळगुळीत आणि शस्त्रासारखे आहेत; पाय खरोखर स्तंभासारखा आहे; बाजू दीवालासारखी; कान तर्फाणीसारखे; पुच्छ दोरीसारखे. त्यांच्यापैकी कोणीही खोटे बोलला नव्हता, आणि त्यांच्यापैकी कोणीही पुरेसे पाहिले नव्हते. त्यांनी त्यांना हत्तीच्या संपूर्ण लांबीवर एकत्र चालण्यासाठी आमंत्रित केले, सूंडपासून पुच्छापर्यंत चालताना प्रत्येकजण हत्तीवर हात ठेवत राहिला, आणि तेव्हाच, जेव्हा त्यांचे वेगवेगळे अनुभव एकत्रित होऊन एक सतत आकार बनला, तेव्हा सहा पुरुष शांत झाले आणि पहिल्यांदा सहमत होऊ लागले.

जैन टीकाकारांनी या दृष्टांताला संरक्षित केले कारण ते एकाच कथेपेक्षा अनेक जुनी शिक्षा वहन करते: अनेकांतवाद, हा सिद्धांत की सत्याचे अनेक पक्ष असतात आणि कोणीही एक दृष्टिकोन, चाहे ती कितीही इमानदारीने धारण केली गेली असली तरी, सत्याला संपूर्णतेने समेट शकत नाही. तेराव्या शताब्दीच्या टीकाकार मल्लिषेण यांनी या दृष्टांताला त्यांच्या स्याद्वादमंजरीमध्ये दर्ज केले, जी हेमचंद्राच्या अन्ययोगव्यवच्छेदिकावर एक टीका आहे, विशेषतः हे दाखवण्यासाठी की सहा सत्य विवरण कसे सहा अलग-अलग त्रुटींमध्ये बदलू शकतात. हीच प्रतिमा जैन धर्माच्या बाहेर, बौद्ध पालि त्रिपिटकच्या उदानात, अध्याय 6 मध्ये, अनेक शताब्दी आधी मिळते, जेथे सत्याच्या स्वरूपाविषयी झगडणाऱ्या परिव्राजकांची तुलना हत्तीच्या आकारावर वाद करणाऱ्या अंधलांशी केली आहे, हे संकेत की प्राचीन भारताच्या एकाहून अधिक परंपरांनी आधीच हे ओळखून घेतले होते की आंशिक धारणा कसे अनावश्यक संघर्ष निर्माण करते. तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय 1, श्लोक 6, या मूल सिद्धांताचे सर्वात संक्षिप्त रूप देते: सत्याचे खरे ज्ञान प्रमाण, ज्ञानाचे वैध साधन, आणि नय, तो आंशिक दृष्टिकोन ज्यापासून कोणीही ज्ञाता अनिवार्यतः बोलतो, या दोहांच्या संयोजनाने प्राप्त होते.

सहा अंधले पुरुष प्रमाणात अपूर्ण नव्हते, त्यांची स्पर्श ज्ञानेंद्रिय यथार्थ माहिती दिली होती. त्यांची भूल ही होती की ते एका नयापासून, एका सीमित दृष्टिकोनापासून बोलत होते, न की त्या अमर्याद संपूर्णतेपासून ज्याला केवल एक केवली, महावीर सारखी मुक्त आत्मा, सरतेतर अनुभवते.

या दृष्टांताचे अंतिम उपहार तात्विक नाही, व्यावहारिक आहे. जैन गुरु श्रोत्यांना हे पाहण्यास सांगतात की सामान्य जीवनात कोणताही विसंवाद कितीदा चौकातील या झगडे दोहरते: दोन इमानदार मनुष्य, ज्या आपल्या-आपल्या सीमित अनुभवातून जे काही पाहू शकले ते विश्वासाने सांगत आहेत, हे विश्वास करून की दुसरा खोटे बोलत आहे कारण दोन्ही विवरण जुळत नाहीत. अनेकांतवाद कोणाला आपले अनुभव सोडून देण्यास मागत नाही, जशी सेवकने सहा पुरुषांना त्यांच्या हातांच्या अनुभवावर संशय करण्यास सांगितले नव्हते.

ते केवल हे मागते की प्रत्येक दावेला त्याच तरीने धारण केले जाते जशी जैन तार्किक स्याद्वादात धारण करतात, भावनेने, जर शब्दांत नाही, तर स्यात्, "एका अर्थाने," असा जोडून, जेणेकरून हत्तीच्या एका अंशाचे सत्य विवरण कधीही संपूर्ण हत्तीचे विवरण म्हणून न घेतले जाते. ज्या दृष्टिकोनाला आपण स्वाभाविकपणे नाकारतो, त्याच्या आत सत्याचा वैध अंश ऐकणे, जैन परंपरेनुसार, स्वतःच अहिंसेचे एक रूप आहे, अहिंसा जी शरीरापासून मनापर्यंत विस्तारित होते. सहा अंधल्या पुरुषांना हत्तीच्या सभोवताल फिरवायला एका सेवकाची गरज होती. अनेकांतवाद आपण प्रत्येकाला मागते की आपण जितकी वेळ शक्य असेल तितक स्वतः आपले सेवक व्हा.