ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଓ ହାତୀ — ଅନେକାନ୍ତବାଦର ଜୈନ ଉପମା

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ ଧାରେ ଏକ ନଗରେ, ଜୈନ ଶିକ୍ଷକମାନେ କହିଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ଠାଇ ଅନ୍ଧ ଛଃ ମନୁଷ୍ୟ ବାସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ନଗରଦ୍ୱାର ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଜୀବିକା ତଳାସୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଆଜୀବନ ଏକ ଛାଗଲଠାରୁ ବୃହତ୍ତର କୌଣସି ପଶୁ ଦେଖିନଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସର୍ବଦା ବିତର୍କ କରୁଥିଲେ ଯେ ଏକ ବିରାଟ ପଶୁ ପ୍ରକୃତରେ କିପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏକ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ ରାଜକୀୟ ଅସ୍ତବଲରେ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ଏକ ହାତୀ ନେଇ ଆସିଲେ, ଏବଂ ସେହି ବିଚିତ୍ର ପଶୁଟି ଚତୁରଙ୍ଗଣ ଦେଇ ଯାଏ ଦେଖିବାକୁ ଏକ ଭିଡ଼ ଗୋଠିଁ ହେଲା। ଛଃ ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଗୋଳମାଳ ଶୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ ଯେ ବ୍ୟବସାୟୀର ରକ୍ଷକ ସେମାନଙ୍କୁ ପଶୁଟି ସ୍ପର୍ଶ କରିବାର ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଦୃଷ୍ଟି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବରୁଦ୍ଧ ଥିଲେ ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଖୋଲା ଥିଲା।

ରକ୍ଷକ ଅନୁମତି ଦେଇ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବାରିବାରି ଆଗେଇ ନେଇ ତାଙ୍କର ହାତ ହାତୀର ଏକ ଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ରଖିଦେଲେ। ପ୍ରଥମ ମନୁଷ୍ୟର ତାଳୁ ଶୁଣ୍ଢ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ସେ ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ହାତୀ ନିଶ୍ଚିତ ଏକ ମୋଟା, ଲହରାନୋ ସର୍ପ ପରି। ଦ୍ୱିତୀୟ ମନୁଷ୍ୟ ଦାନ୍ତ ଧରିଲେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦାବି କଲେ ଯେ ଏହା ମସୃଣ ଏବଂ ଶଙ୍କୁ ଆକାରର, ଯେକୌଣସି ଜୀବିତ ବସ୍ତୁ ଅପେକ୍ଷା ବରଂ ଏକ ବର୍ଛା। ତୃତୀୟ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁହେଁ ବାହୁ ଏକ ଗୋଡ଼ି ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ ଘୋଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ହାତୀ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭ, ଗୋଲାକାର ଏବଂ ମନ୍ଦିରର ଥାମ ପରି ଅଟୁଟ। ଚତୁର୍ଥ ମନୁଷ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱ ସାଥେ ତାଙ୍କ ହାତ ଚାଲାଇ ଏହାକୁ ଏକ ଖସଖସିଆ ପ୍ରାଚୀର ବୋଲି ଡାକିଲେ। ପଞ୍ଚମ ମନୁଷ୍ୟ କାନ ଧରିଲେ, ଯାହା ବାୟୁରେ ଫୋପାଳିଦୀ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହାକୁ ଶସ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାର ଟୋକୋଟି ସହିତ ତୁଳନା କଲେ, ଯେତେବେଳେ ଷଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଲାଞ୍ଜ ଧରିଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ହାତୀ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ, ଏକ ଛୋଟ, ଫ୍ରେ ଦଉଡ଼ି।

ଦୁଲାଲେ ଫେରେ ଆସି ତାର ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ନିକଟରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ସେ ଏକାଦୌ ସତ୍ୟ ଆନୁଭବ କରିଛି, ଏବଂ ତୁରନ୍ତରେ ସେମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ବିବାଦରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଯିଏ ଗୋଡ଼ି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ସେ ଲାଞ୍ଜ ଅନୁଭବକାରୀକୁ ପରିହାସ କଲେ; ଯିଏ କାନ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିନାହିଁ ଯେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଏତେ ବିରାଟ ଜୀବକୁ ଦଉଡ଼ି ସହିତ ତୁଳନା କରିବେ। ସେମାନଙ୍କର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଉଚ୍ଚ ଉଠିଲା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବସାୟୀର ଭିଡ଼ ଛଃ ଅନ୍ଧ ଭିକାରିକୁ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶାନ୍ତିରେ ଠିଆ ଥିବା ପଶୁ ଉପରେ ତିକ୍ତ ଭାବରେ ଝଗଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀ ଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର ହାତ ଯାହା ଖୋଜିଦେଇଥିଲେ ତାହା ଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏକତ୍ର ମିଳିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ ଯେ ଅନ୍ୟମାନେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ।

ରକ୍ଷକ, ଯିଏ ଏକେଲେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ପଶୁ ଦେଖିପାରିଥିଲେ, ଅବଶେଷରେ ବିବାଦିତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାଁତିଲେ। ସେ ସୌମ୍ୟଭାବରେ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସେ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ଅଂଶ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ ମୁଖ ଖୋଲିଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ତ୍ରୁଟି ଥିଲା ସେ ଅଂଶକୁ ସମଗ୍ର ବୋଲି ଭୁଲ ଅନୁମାନ କରିବା। ଶୁଣ୍ଢଟି ସତ୍ୟିଆ ଏକ ବଡ଼ ସର୍ପ ପରି; ଦାନ୍ତ ସତ୍ୟିଆ ମସୃଣ ଏବଂ ବର୍ଛା ଆକୃତିର; ଗୋଡ଼ି ସତ୍ୟିଆ ସ୍ତମ୍ଭ ଆକୃତିର; ପାର୍ଶ୍ୱ, ଏକ ପ୍ରାଚୀର; କାନ, ଏକ ଫୁଲୋଟି; ଲାଞ୍ଜ, ଏକ ଦଉଡ଼ି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେହି ଯଥେଷ୍ଟ ଦେଖିନାହାଁନ୍ତି। ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଜଣାଇଲେ ଧିରେ ଧିରେ ହାତୀର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଧରେ ଯାଉ, ଶୁଣ୍ଢ ଠାରୁ ଲାଞ୍ଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ପଶୁରେ ତାଙ୍କର ହାତ ରଖିରଖି, ଏବଂ କେବଳ ତାହା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ବିଛିନ୍ନ ଅନୁଭବ ଏକ ନିରନ୍ତର ରୂପରେ ମିଳିଗଲା, ସେତେବେଳେ ଛଃ ମନୁଷ୍ୟ ନୀରବ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ, ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ, ଏକମତ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଜୈନ ବିବେଚକମାନେ ଏହି ଉପମାକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିଥିଲେ ଏକ ଶିକ୍ଷା ବହନ କରିବା ପାଇଁ ଯାହା ଏହି ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗି ଅପେକ୍ଷା ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣ: ଅନେକାନ୍ତବାଦ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଯେ ବାସ୍ତବତା ଅନେକ ଫଳ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଯେକୌଣସି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିଫଳକ, ଯେତେ ସତ୍ୟବାଦୀଭାବରେ ଧରାଯାଏ, ତାହା ଏହାକୁ ସମାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବିବେଚକ ମଲ୍ଲିସେନ ଏହି ଉପମାକୁ ଧରିରଖିଥିଲେ ତାଙ୍କର ସ୍ୟଦ୍ୱାଦମଞ୍ଜରୀରେ, ହେମଚନ୍ଦ୍ରର ଆନ୍ୟାୟୋଗବ୍ୟବଚେଦିକାର ଏକ ଭାଷ୍ୟ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟଭାବରେ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଯେ ଛଃ ସତ୍ୟ-ବିବରଣ ଅସାଧାରଣଭାବେ ଛଃ ଅଲଗା ତ୍ରୁଟିରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ସମାନ ଚିତ୍ର ଜୈନଧର୍ମ ବାଇରେ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରେ ଦେଖାଯାଏ, ବୌଦ୍ଧ ପାଲୀ ନିକାୟର ଉଦାନ, ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଯେଖାନେ ଭ୍ରମଣକାରୀ ସାଧୁମାନେ ବାସ୍ତବତାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ବିବାଦ ଚିନ୍ତନ ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ହାତୀ ବିଷୟରେ ବିବାଦ ସହିତ ତୁଳନାର୍ହ, ଯାହା ଏକ ସଙ୍କେତ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଏକାଧିକ ଧାରା ସେହି ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ ଆଂଶିକ ଗ୍ରାହୁତା ଅପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସଙ୍ଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର, ଅଧ୍ୟାୟ ୧, ଶ୍ଲୋକ ୬, ମୌଳିକ ନୀତିକୁ ଏହାର ସର୍ବାଧିକ ସଂକୁଚିତ ରୂପ ଦେଏ: ବାସ୍ତବତାର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରମାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସେ, ବୈଦ ଜ୍ଞାନବିଧି, ତତ୍ସହ ନଯ, ଅଂଶିତ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜ୍ଞାତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟଭାବରେ କଥା ହୁଏ।

ଛଃ ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ବୈଦ ଜ୍ଞାନରେ ଅଭିଜ୍ଞତା ବଞ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶ ସଠିକ୍ତା ସହିତ ରିପୋର୍ଟ କଲେ। ସେମାନଙ୍କର ତ୍ରୁଟି ଏହା ବିସ୍ମୃତ କରିବା ଥିଲେ ଯେ ସେମାନେ ନଯ ଠାରୁ, ଏକ ସୀମିତ ଦୃଷ୍ଟିଫଳକ ଠାରୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅସୀମ ବାସ୍ତବତା ଠାରୁ ନୁହେଁ, ଯାହା କେବଳ ଏକ କେଭଲିନ, ମହାବୀର ଭଳି ମୁକ୍ତିମାନ ଆତ୍ମା, ସରାସରି ଅନୁଭବ କରେ।

ଉପମାର ଅନ୍ତିମ ଉପହାର ବ୍ୟବହାରିକ, ରୂପକ ନୁହେଁ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ଅଧିକତର ଥର ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ, ଚତୁରଙ୍ଗଣର ବିବାଦ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ: ଦୁଇ ସତ୍ୟବାଦୀ ମନୁଷ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟିଫଳଭାବେ ସମର୍ଥିତ ବିବରଣ ଯାହା ତାଙ୍କ ନିଜର ସୀମିତ ଅଭିଜ୍ଞତା ଦେଖାଇ, ଦୃଢ଼ ଯେ ଅନ୍ୟ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ଚେବେ, ଶୁଦୁ କାରଣ ଦୁଇ ବିବରଣ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ। ଅନେକାନ୍ତବାଦ ଅନୁରୋଧ ନୁହେଁ ଯେ କେହି ତାଙ୍କର ଅଭିଜ୍ଞତା ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେତେ ଅଧିକ ଯେ ରକ୍ଷକ ଛଃ ଅନ୍ଧ ମଣିଷକୁ ସନ୍ଦେହ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ଜଣାଇନଲେ ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମ ଅନୁଭବ କରିଛି।

ଏହା କେବଳ ଅନୁରୋଧ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାବୀ, ସ୍ୟଦ୍ୱାଦ ଜୈନ ଯୁକ୍ତିବିଦ ଧାରଣ କରେ, ଧ୍ୟାନ ସହକାରେ ଧାରଣ ହୋଇଯାଏ, ଯଦି ଶବ୍ଦରେ ନୁହେଁ, ସ୍ୟଦ୍, 'ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ,' ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଂଶ ଭାବେ ସତ୍ୟ ହାତୀଟିର ଉଦ୍ଭୂତ ନୁହେଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବନାରୂପେ। ଗୋପନୀୟଭାବେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସତ୍ୟାଂଶ ଶୁଣିବା, ଯାହା ଏକ ବିଶ୍ୱାସଘାତୀ ସତ୍ୟଭାଗ ବହନ କରେ, ଜୈନ ଆଚାର୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି, ନିଜେ ଆହିଂସା, ବିଭଜିତ ଶରୀର ଦେଖିବାଦି ମନକୁ ବିସ୍ତୃତ ଅହିଂସା। ଛଃ ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ରକ୍ଷକର ପଟୁତା ଦରକାର ଲାଗୁଥିଲେ ହାତୀ ଦେଖିବା ଲାଗୁ। ଅନେକାନ୍ତବାଦ ପ୍ରତ୍ୟାଶା କରେ ଯାଦି ଆମେ ପାରି ଆମାକୁ ନିଜ ଆପଣାର ରକ୍ଷକ ହୋଇ ଉଠିବା।