Anekantavada

In de Jain-traditie wordt het principe van anekantavada, of 'veelzijdigheid', vaak uitgelegd met een eenvoudig maar krachtig verhaal. Het gaat over een groep blinde mannen die voor het eerst kennismaken met een olifant. Omdat ze niet kunnen zien, betasten ze het dier met hun handen om te begrijpen wat het is. Elke man raakt een ander deel aan: een voelt de slurf, een ander een poot, weer een ander de staart, de zijde, een slagtand of het oor.

De man die de slurf vasthoudt, roept uit: 'Dit dier lijkt op een dikke slang!' De man die de poot betast, zegt: 'Nee, het is meer als een dikke zuil.' De man die de staart voelt, beweert: 'Het is een dunne kwast, zoals een touw.' De man die de zijde aanraakt, beschrijft het als een muur. De man met de slagtand zegt: 'Het is scherp en glad als een speer.' En de man die het oor voelt, roept: 'Het is een grote waaier.' Geen van hen heeft het volledig mis, maar geen van hen heeft ook gelijk – ze hebben elk slechts een klein deel van de waarheid vastgegrepen.

In de meeste versies van deze parabel staan de blinde mannen luidkeels te redetwisten, ieder overtuigd dat zijn eigen beschrijving de juiste is. De omstanders – of soms een wijze koning – proberen hen te laten inzien dat ze allemaal gedeeltelijk gelijk hebben, maar geen van hen het hele beeld ziet. De les is dat de volledige waarheid over de olifant alleen begrepen kan worden als alle perspectieven worden samengevoegd. Dit is de kern van anekantavada: de realiteit is te complex en veelzijdig om door een enkel standpunt volledig te worden gevat.

Het Jainsme, een oude Indiase religie, gebruikt dit verhaal om respect voor andere meningen te bevorderen. Anekantavada betekend letterlijk 'niet-absolutisme' of 'vele-kanten-leer'. Het leert dat we altijd rekening moeten houden dat ons eigen begrip beperkt is en dat anderen misschien een ander maar even geldig deel van de waarheid zien. Dit leid tot de praktijk van syadvada, of 'voorwaardelijk predikeren': elke uitspraak over de werkelijkheid is slechts waar vanuit een bepaald perspectief en onder bepaalde omstandigheden.

De parabel van de blinde en de olifant is niet uniek voor het Jainsme; soortgelijke verhalen bestaan in het booddhisme, hindoeïsme en soefisme. Maar binnen de Jain-traditie is het een centraal didactisch hulpmiddel om het idee van vele waarheden te illustreren. Het verhaal kent variaties: soms zijn het blinde mannen, soms werden ze door een vorst geroepen, maar de basis blijft hetzelfde. Het belangrijkste onthouden is dat geen enkele beschrijving de hele olifant vat – en dat geldt ook voor alle andere onderwerpen in het leven. Ieder van ons heeft een beperkt perspectief en door naar anderen te luisteren, komen we dichter bij een vollediger beeld van de waarheid.

Wat deze parabel ons dus leert, is dat een enkel standpunt nooit de absolute waarheid kan omvatten. Anekantavada nodigt uit tot openheid en nederigheid – het beseff dat wat wij voor waar houden slechts een kant van de medaille is. In een wereld vol verdeeldheid kan deze oude wijsheid ons helpen om met meer begrip naar elkaar te luisteren, wetende dat we ieder een ander deel van hetzelfde geheel aanraken.