অন্ধ লোক আৰু হাতী

প্ৰাচীন কালৰ পৰাই জৈন ধৰ্মৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা হৈছে ‘অনেকান্তবাদ’, অৰ্থাৎ সত্যৰ বহু-মুখী দৃষ্টিভংগী। এই শিক্ষাটো বুজাবলৈ সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা হয় ‘অন্ধ লোক আৰু হাতী’ৰ উপকথাটো। এই কাহিনীটোৰ বিভিন্ন সংস্কৰণ আছে, কিন্তু মূল কথাটো একেই। কাহিনীটো এনেধৰণৰ— এবাৰ কেইবাজনো অন্ধ মানুহক এটা হাতী দেখুওৱা হ’ল। তেওঁলোকে হাতীটোৰ বিভিন্ন অংশ স্পৰ্শ কৰিলে। যিজনে ভৰি স্পৰ্শ কৰিলে, তেওঁ ক’লে, ‘হাতীটো এটা স্তম্ভৰ দৰে।’ যিজনে শুঁৰ স্পৰ্শ কৰিলে, তেওঁ ক’লে, ‘নহয়, ই এটা ডালৰ দৰে।’ যিজনে কাণ স্পৰ্শ কৰিলে, তেওঁ ক’লে, ‘ই ফুটাৰ দৰে ডাঙৰ পাত।’ যিজনে দাঁত স্পৰ্শ কৰিলে, তেওঁ ক’লে, ‘ই এটা শক্তিশালী বস্তু, হালৰ দৰে।’ এইদৰে প্ৰত্যেকেই নিজৰ স্পৰ্শ অনুসৰি হাতীটোৰ বেলেগ বেলেগ বৰ্ণনা দিলে। তেওঁলোকৰ মাজত তৰ্ক লাগিল, কাৰণ প্ৰত্যেকেই নিজৰ অনুভৱক একমাত্ৰ সত্য বুলি ভাবিছিল। পাছত এজন জ্ঞানী ব্যক্তিয়ে তেওঁলোকক বুজালে যে তেওঁলোক প্ৰত্যেকে হাতীটোৰ বেলেগ অংশ স্পৰ্শ কৰিছে, গতিকে তেওঁলোকৰ বৰ্ণনা আংশিকভাৱে সত্য, কিন্তু সম্পূৰ্ণ সত্য নহয়। সম্পূৰ্ণ সত্য জানিবলৈ হ’লে সকলো দৃষ্টিভংগী একত্ৰিত কৰিব লাগিব। এই উপকথাটোৰ পৰা আমি শিকোঁ যে কোনো একক দৃষ্টিভংগীয়ে পূৰ্ণ সত্য দিব নোৱাৰে। প্ৰত্যেকৰে জ্ঞান সীমিত, কাৰণ আমি প্ৰত্যেকেই বাস্তৱৰ কেৱল এটা অংশহে স্পৰ্শ কৰিব পাৰোঁ। জৈন ধৰ্মৰ অনেকান্তবাদে শিকায় যে বিভিন্ন মতামত আৰু দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰতি সন্মান ৰাখি সত্যক বহু দিশৰ পৰা চোৱাটোৱেই জ্ঞানীৰ কাম। এই শিক্ষাটো কেৱল ধৰ্মীয় নহয়, দৈনন্দিন জীৱনতো প্ৰযোজ্য— যেতিয়া আমি কাৰোবাৰ সৈতে মতানৈক্য কৰোঁ, তেতিয়া মনত ৰখা উচিত যে তেওঁৰ দৃষ্টিভংগীও হয়তো বাস্তৱৰ এটা অংশহে প্ৰতিফলিত কৰে।