ଅନେକାନ୍ତବାଦ

ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦର୍ଶନରେ, ସତ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥିର, ଏକାଶ୍ମ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ; ବରଂ ଅନନ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱର ଏକ ଅସୀମ, ଗତିଶୀଳ ବୁଣାବଟ। ଏହି ଗଭୀର ସତ୍ୟ ଅନେକାନ୍ତବାଦର ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଘନୀଭୂତ ହୋଇଛି; ଶବ୍ଦାର୍ଥରେ ଏହାର ଅର୍ଥ “ଏକପକ୍ଷୀୟ ନହେବାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ” କିମ୍ବା “ବହୁମୁଖୀ ସତ୍ୟ”। ଏହାକୁ ପ୍ରଥମେ ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ଦାର୍ଶନିକ ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରରେ ମିଳିଥିଲା; ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଉମାସ୍ୱାତି ରଚିତ ଏହି ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୈନ ସଂପ୍ରଦାୟ ପ୍ରାମାଣିକ ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ସେହି ଗ୍ରନ୍ଥର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ଷଷ୍ଠ ଶ୍ଳୋକ ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ସତ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରମାଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନର ବୈଧ ଉପାୟ, ଏବଂ ନୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଏହି ଦୁଇଟିର ମାଧ୍ୟମରେ ଏକତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସମଗ୍ରତାକୁ କୌଣସି ଏକକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବୃତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏହା ଆରମ୍ଭରୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସତ୍ତାର ଅନନ୍ତ ଗୁଣ ଅଛି, ଏବଂ ତାହା ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଅର୍ଥାତ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରେ।

ସତ୍ୟ ଅନନ୍ତଭାବେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବହୁଆୟାମୀ ହୋଇଥିବାରୁ, କୌଣସି ଏକକ ଉକ୍ତି କିମ୍ବା ସୀମିତ ମାନବୀୟ ଉପଲବ୍ଧି ବିଶ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ। କେବଳ ସର୍ବଜ୍ଞ ଆତ୍ମା, କେବଳୀମାନେ, ସମଗ୍ରକୁ ତାହାର ମଧ୍ୟସ୍ଥତାହୀନ ବୈଭବରେ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସୀମିତ ଜୀବ ଆଂଶିକ, ପ୍ରସଙ୍ଗ-ନିର୍ଭର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସତ୍ୟକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି। ମହାବୀର ନିଜେ ଋଜୁପାଳିକା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ସାଲ ଗଛ ତଳେ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ସେ ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥତାହୀନ ଜ୍ଞାନର ଆଦର୍ଶ ଭାବରେ ସ୍ମରଣୀୟ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଂଶିକ, ନୟ-ଆବଦ୍ଧ ମାନବୀୟ ଉକ୍ତି ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡରେ ମପାଯାଏ, ସେ ହିଁ ସେହି ମାନଦଣ୍ଡ।

ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାର କେନ୍ଦ୍ରରେ, ଅନେକାନ୍ତବାଦ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ସାଧନ କରେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରାୟତଃ ନିତ୍ୟବାଦ ଓ ଅନିତ୍ୟବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଧାବିଭକ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜୈନ ଧର୍ମ ଦେଖାଏ ଯେ ଏକ ବସ୍ତୁ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ, ତଥାପି ତାହାର କାଳିକ ଅବସ୍ଥା, ଅର୍ଥାତ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏକ ସୁନା ଅଳଙ୍କାରକୁ ତରଳାଇ ମୁକୁଟରେ ପୁନର୍ଗଢ଼ା ଯାଇପାରେ; ଆକାର ବଦଳେ, କିନ୍ତୁ ସୁନାର ସାର ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ। ସେହି ଯୁକ୍ତି ଗୋଟିଏ ଜୀବର ଅନେକ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ: ଆତ୍ମାର ମୌଳିକ ସ୍ୱଭାବ, ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଜନ୍ମରୁ ଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ତାହାର ବାହ୍ୟ ଦେହ ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହେ। ଏହିପରି ଅନେକାନ୍ତବାଦ କଠିନ ଦ୍ୱୈତକୁ ତରଳାଇ ଦିଏ, ଦେଖାଇ ଦିଏ ଯେ ପରସ୍ପରବିରୋଧୀ ମନେ ହେଉଥିବା ଅନେକ ପ୍ରସ୍ତାବ ନିଜ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ଏହି ନୀତିକୁ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ ଓ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିବରଣୀରେ ଆହୁରି ବିକଶିତ କରେ।

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାଷା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିବାକୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ସମନ୍ତଭଦ୍ର ତାଙ୍କ ଆପ୍ତମୀମାଂସା ଗ୍ରନ୍ଥରେ, ଯାହାକୁ ଦେବାଗମସ୍ତୋତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ନୟବାଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଂଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ସ୍ୟାଦ୍ୱାଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ତ୍ତସାପେକ୍ଷ ବିଧାନର ତର୍କଶାସ୍ତ୍ର, ଏହି ଭଗିନୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦୁଇଟିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସ୍ୟାଦ୍ୱାଦ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦାବିର ପୂର୍ବରୁ “ସ୍ୟାତ୍” ବିଶେଷଣ ରଖେ, ଯାହାର ଅର୍ଥ “ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ” କିମ୍ବା “ଏକ ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ”। ଏଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାବି ସଚ୍ଚୋଟରେ ସତ୍ୟର ସମଗ୍ରତା ରୂପେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସତ୍ୟର ଗୋଟିଏ ପ୍ରକୃତ କୋଣ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସପ୍ତଭଙ୍ଗୀ ନାମରେ ଜଣାଥିବା ସାତ ଭାଗର ସୂତ୍ରୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ, ଜୈନ ଜ୍ଞାନମୀମାଂସା ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ଅବକ୍ତବ୍ୟତା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗର ସୂକ୍ଷ୍ମ ହିସାବ ରଖେ; ଏହା ସାଧକକୁ ଗୋଡ଼ାମି, ଅହଙ୍କାର ଓ ପୂର୍ବଗ୍ରହରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ବୌଦ୍ଧିକ ଢାଞ୍ଚା ଯୋଗାଏ। ସମନ୍ତଭଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ଉପରେ ବୃହତ ଭାଷ୍ୟ ଗନ୍ଧହସ୍ତିମହାଭାଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ; ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରମୁଖ ରୂପକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଏଥିରେ ସୁଦୃଢ଼ ହେଲା।

ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ୧.୩୪ ଓ ୧.୩୫ ନୟବାଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ନୟସମୂହକୁ, ଆହୁରି ସାତ ପ୍ରକାରରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରେ: ନୈଗମ, ଅର୍ଥାତ୍ ବସ୍ତୁର ଅଭିପ୍ରେତ ବ୍ୟବହାରକୁ ବିଚାରକରୁଥିବା ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟି; ସଙ୍ଗ୍ରହ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମାନ ଶ୍ରେଣୀ ଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସାମାନ୍ୟୀକରଣ ଦୃଷ୍ଟି; ବ୍ୟବହାର, ଅର୍ଥାତ୍ ଦୈନନ୍ଦିନ ଉପଯୋଗିତା ସହ ଜଡ଼ିତ ବ୍ୟବହାରିକ ଦୃଷ୍ଟି; ଏବଂ ଋଜୁସୂତ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ବସ୍ତୁର କେବଳ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଥିବା କ୍ଷଣିକ ଦୃଷ୍ଟି। ଏହି ସପ୍ତବିଧ ଯୋଜନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି କ୍ରମଶଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଉଥିବା ତିନୋଟି ଶାବ୍ଦିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ଶବ୍ଦ, ସମଭିରୂଢ଼ ଓ ଏବଂଭୂତ; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ୟାକରଣ, ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଓ ଉଚ୍ଚାରଣର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶବ୍ଦଟି ଯେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ବୁଝାଏ ତାହାର ଆଧାରରେ ଅର୍ଥ ପୃଥକ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନିଜ ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ସତ୍ୟ ଧରେ; ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଭୁଲ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି ତାହା ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଧରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସେଟିକୁ ସମଗ୍ର ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭୁଲ କରିବା; ସେହି ମାନସିକ ଅଭ୍ୟାସକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା ପାଇଁ ହିଁ ଅନେକାନ୍ତବାଦ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଛି।

ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ଜୈନ ପଣ୍ଡିତ ମଲ୍ଲିଷେଣଙ୍କ ସ୍ୟାଦ୍ୱାଦମଞ୍ଜରୀ, ଯାହା ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟୟୋଗବ୍ୟବଚ୍ଛେଦିକାର ଭାଷ୍ୟ, ସେହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥିଲା ଯାହା ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଚିତ୍ରରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଅନେକ ଅନ୍ଧ ହାତୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼, ଗୋଟିଏ କାନ, ଶୁଣ୍ଢ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜର ଆଂଶିକ ଅନୁଭୂତିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜିଦ୍ ଧରନ୍ତି, ଯଦିଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣନା ନିଜ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକୃତରେ ସଠିକ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପଲବ୍ଧିକୁ ଉପହାସ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ହାତୀର ଗୋଟିଏ ବାସ୍ତବ ପାର୍ଶ୍ୱ ରୂପେ ସମ୍ମାନ ଦିଏ, ଏବଂ ଦେଖାଏ ଯେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶକୁ ସମଗ୍ର ଭାବିବାର ଭୁଲ କିପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଜୈନ ଗୁରୁମାନେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସଂପ୍ରଦାୟ ସହ ବିବାଦରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଏହି କାହାଣୀ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାର୍ଶନିକ ଅବସ୍ଥାନ ସମାନଭାବେ ସଠିକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ଜୋର ଦେବା ପାଇଁ ଯେ ପ୍ରକୃତ ସଂଳାପକୁ ପ୍ରଥମେ କୌଣସି ବିରୋଧୀ ଦାବି ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ବୈଧ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତାପରେ ସେହି ଦାବି କେଉଁଠାରେ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରେ ତାହା ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବାକୁ ହେବ।

କଠୋର ତର୍କଶାସ୍ତ୍ରର ବାହାରେ, ଅନେକାନ୍ତବାଦକୁ ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅହିଂସାର ପରମ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ। ଯେପରି ଭୌତିକ ଅହିଂସା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଦେହରୂପୀ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦାବି କରେ, ସେହିପରି ଅନେକାନ୍ତବାଦ ଅନ୍ୟର ଚେତନା ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦାବି କରେ। ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟର ଏକ ପ୍ରକୃତ ଝଲକ ଥାଇପାରେ, ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରି ଏହା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ କଳହ ଓ ବୈଚାରିକ ଗୋଡ଼ାମିକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ବୌଦ୍ଧିକ କରୁଣାର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ସାଧକ କାର୍ମିକ ଆବରଣ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ପ୍ରଶାନ୍ତ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଳନ କରେ, ଏବଂ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ନିଜେ ଯେଉଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତିର ଅସୀମ ଆଲୋକ ମୂର୍ତ୍ତ କରନ୍ତି, ତାହାର ଅଧିକ ନିକଟକୁ ଯାଏ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ, ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସକାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିବାକୁ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମଧ୍ୟ ଆଂଶିକ ସତ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଶ୍ୱାସକୁ, ଯେତେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉ, ସେହି ନମ୍ରତା ସହିତ ଧାରଣ କରିବାକୁ କହେ, ଯାହା ଜାଣେ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହାତୀକୁ କେବଳ କେବଳୀ ହିଁ ଦେଖନ୍ତି।