ଜୈନ ଧର୍ମର ତିନି ରତ୍ନ

ଜୈନ ଧର୍ମରେ ମୋକ୍ଷର ପଥ — ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି — ତିନୋଟି ଅବିଭାଜ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଛିଡ଼ା: ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ। ଏହି ତିନୋଟିକୁ ଏକତ୍ର ରତ୍ନତ୍ରୟ, ଅର୍ଥାତ୍ "ତିନି ରତ୍ନ" କୁହାଯାଏ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଉମାସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୂଳଭୂତ ଗ୍ରନ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ପ୍ରଥମ ସୂତ୍ର, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ଏହା ସିଧାସଳଖ କହେ: “ସମ୍ୟଗ୍ଦର୍ଶନଜ୍ଞାନଚାରିତ୍ରାଣି ମୋକ୍ଷମାର୍ଗଃ” — ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ ଏକତ୍ର ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ। ତିନୋଟିକୁ ଏକ ସମୟରେ ଆଚରଣ କରିବାକୁ ହେବ। ଏକ ତ୍ରିପଦୀ ଆସନ ପରି, ତିନୋଟି ଏକତ୍ର କାମ ନ କଲେ କେହି ପ୍ରକୃତରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ: ଗୋଟିଏ ପାଦ ନ ଥିଲେ ସମଗ୍ର ସଂରଚନା ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ। ଧାରଣାଟି ସରଳ ହେଲେ ଗଭୀର: ପ୍ରଥମେ ସତ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବାକୁ ହେବ, ତାପରେ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ତଦନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ ହେବ — ଏହି ତିନି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଏକତ୍ର, ଏବଂ କେବଳ ଏକତ୍ର, ଆତ୍ମାକୁ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି।

ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ (ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ) ହେଉଛି ଆତ୍ମା, କର୍ମ ଓ ମୁକ୍ତିର ବାସ୍ତବତାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ବିଶ୍ୱାସ। ଏହା ଅନ୍ଧ ବିଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ; ଚିନ୍ତନରୁ ଓ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛାରୁ ଉଦ୍‌ଭୂତ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଆସ୍ଥା। ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ହିଁ ଭିତ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହା ବିନା ଜ୍ଞାନ କେବଳ ସୂଚନା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଆଚରଣ ବିଶ୍ୱାସରୁ ନୁହେଁ, ଅଭ୍ୟାସରୁ କରାଯାଉଥିବା ଶୂନ୍ୟ ବିଧି ହୋଇଯାଏ। ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞାର ରୂପ ଜୈନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଟିକିଏ ଭିନ୍ନ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ସହମତ ଯେ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନରେ ସନ୍ଦେହ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ବିଶ୍ୱାସକୁ ପରିହାର କରିବା, ଏବଂ ପଥ ଦେଖାଇଥିବା ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନୁଭବ କରିବା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ (ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ) ହେଉଛି ବାସ୍ତବତାର ପ୍ରକୃତିର ସଠିକ୍ ବୁଝାମଣା। ଜୈନ ଦର୍ଶନ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ବିଶ୍ୱ ଶାଶ୍ୱତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗଠିତ: ଜୀବ (ଜୀବ) ଓ ଅଜୀବ (ଅଜୀବ) — ଯେପରିକି ପଦାର୍ଥ, କାଳ, ଆକାଶ ଓ ଗତି। ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଥ ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣିବା, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଦାର୍ଥରୂପ କର୍ମ କିପରି ଆତ୍ମା ସହିତ ଲାଗି ଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି କରେ ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା। ଏହି ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବୌଦ୍ଧିକ ନୁହେଁ; ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ କିପରି ଅଛନ୍ତି ତାହାର ଏକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ। ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ ଯେ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ ବିନା ଜ୍ଞାନ ସନ୍ଦେହବାଦୀ ବା ଅହଂକାରୀ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମିଶିଲେ ତାହା ମୁକ୍ତିର ପଥକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଏକ ଦୀପ ହୁଏ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନକୁ ଆହୁରି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରେ — ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଜଣେ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଲାଭ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ମଧ୍ୟସ୍ଥତାହୀନ ସର୍ବଜ୍ଞତା, ଅର୍ଥାତ୍ କେବଳଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ତେଣୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଶାସ୍ତ୍ରର ସାବଧାନ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଜ୍ଞାନ-ସିଡ଼ିର ପ୍ରଥମ, ନମ୍ର ପାହାଚ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚିଛି।

ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ (ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ) ହେଉଛି ନୈତିକ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜୀବନଧାରା, ଯାହା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜ୍ଞାନକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ କରେ। ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଅର୍ଥ ପଞ୍ଚ ମହାବ୍ରତ ପାଳନ: ଅହିଂସା (ଅହିଂସା), ସତ୍ୟ (ସତ୍ୟ), ଅସ୍ତେୟ — ଚୋରି ନ କରିବା (ଅସ୍ତେୟ), ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ — ଯୌନ ଶୁଦ୍ଧତା (ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ), ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ — ସଞ୍ଚୟହୀନତା (ଅପରିଗ୍ରହ)। ଏଥିମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅହିଂସା, ଯାହା ସବୁଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବ ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରିତ। ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ, ଉପବାସ ଓ ଦାନ ଭଳି ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ନୂଆ କର୍ମର ପ୍ରବାହ ଅଟକାଇବା — ଏହାକୁ ସଂବର କୁହାଯାଏ — ଏବଂ ତପସ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରୁଣା କର୍ମକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଝାଡ଼ିବା, ଏହାକୁ ନିର୍ଜରା କୁହାଯାଏ; ଶେଷରେ ଆତ୍ମା ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ, ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିର ରହେ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମନେ କରେ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ ବିନା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତାହା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଯାତ୍ରା, କେବଳ ମାନଚିତ୍ର ନୁହେଁ। ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ ଏହି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣତମ ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଆଉ ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନମାନେ ସେହି ପାଞ୍ଚ ବ୍ରତର ମୃଦୁ ରୂପ ଗୃହଜୀବନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି — ଫଳରେ ରତ୍ନତ୍ରୟ କେବଳ ତ୍ୟାଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଗୋଟିଏ ପଥ ନ ହୋଇ, ଏକ ହିଁ ଗନ୍ତବ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଦୁଇଟି ପଥ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଏହି ତିନି ରତ୍ନ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମରେ ଆଚରଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ସେଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ: ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ କରେ, ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଗଭୀର କରେ, ଏବଂ ଉଭୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ନୈତିକ ଆଚରଣ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ, ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟର ଅଭ୍ୟାସ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜ୍ଞାନ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅନେକ ଜୈନ କାହାଣୀରେ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ହଠାତ୍ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ ଲାଭ କରେ, ସେ ଜ୍ଞାନର ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଏବଂ ତା ପରେ ପ୍ରାୟ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଆଚରଣ ବଦଳାଏ। ତିନୋଟି ଅଗ୍ନି ପରି: ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉତ୍ତାପ, ଜ୍ଞାନ ଆଲୋକ, ଆଉ ଆଚରଣ ସେହି ଇନ୍ଧନ ଯାହା ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳନ୍ତ ରଖେ। ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ନିଜର ଜୀବନଚରିତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମାନ କ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ: ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ଞାନ-ସାଧନା ପୂର୍ବରୁ, ମନକୁ ଆଚ୍ଛନ୍ନ କରିଦେଉଥିବା ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଏକ କ୍ଷଣ ଆସେ; ତାହା ପରେ ଆଚରଣରେ ପରିପକ୍ୱ ହୁଏ — ପ୍ରାୟତଃ ଗୃହଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗରେ — ଏବଂ ଶେଷରେ ଆତ୍ମାର ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଳି ଦିଏ।

ନବାଗତଙ୍କ ପାଇଁ, ରତ୍ନତ୍ରୟକୁ ଏକ ସରଳ କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥ ଭାବେ ବୁଝାଯାଇପାରେ: ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷିତ ସତ୍ୟରେ ଆସ୍ଥା ରଖନ୍ତୁ, ସେହି ସତ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତୁ, ତାପରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ କରୁଣା ସହିତ ତଦନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତୁ। ଜୈନ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ଏହା ହିଁ ମୁକ୍ତି — ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱାଧୀନତା — ପାଇବାର ଏକମାତ୍ର ପଥ, ଏବଂ କେବଳ ଆଚାର ବା କେବଳ ବୁଦ୍ଧି — କୌଣସି ଶର୍ଟକଟ୍ ପଥର ତିନୋଟି ପାଦ ଏକତ୍ର ଚାଲିବାର ସ୍ଥାନ ନେଇପାରିବ ନାହିଁ। ତିନି ରତ୍ନ କେବଳ ଧାରଣା ନୁହଁନ୍ତି; ଶାନ୍ତି, ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ସହିତ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାରିକ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସାରରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସାର୍ବଜନୀନ ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୈନ ଶିକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହିଆସିଛି — ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣତମ ରୂପରେ ପଠିତ, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃଦୁ ମାତ୍ରାରେ ପାଳିତ, ଯେଉଁମାନେ କଦାପି ସଂସାର ତ୍ୟାଗ ନ କରି ମଧ୍ୟ ସେହି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ଆଡ଼କୁ ସେହି ତ୍ରିପଦୀ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି।