জৈন ধৰ্মৰ ৰত্নত্ৰয়

জৈন ধৰ্মৰ মতে, মুক্তি বা মোক্ষ লাভৰ বাট তিনিটা মূল মণিৰ দ্বাৰা প্ৰশস্ত কৰা হয়। এই তিনিটা মণিক ‘ৰত্নত্ৰয়’ বুলি কোৱা হয়। প্ৰথমটো হ’ল ‘সম্যক দৰ্শন’ বা শুদ্ধ বিশ্বাস। দ্বিতীয়টো হ’ল ‘সম্যক জ্ঞান’ বা শুদ্ধ জ্ঞান। তৃতীয়টো হ’ল ‘সম্যক চাৰিত্ৰ’ বা শুদ্ধ আচৰণ। এই তিনিওটা একেলগে চলিলেহে জীৱই জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা ওলাই আহিব পাৰে বুলি জৈন দৰ্শনত শিকোৱা হয়।

প্ৰথমে ‘সম্যক দৰ্শন’ৰ কথা কওঁ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে জৈন তীৰ্থংকৰসকলৰ শিক্ষা আৰু বাস্তৱৰ সঠিক স্বৰূপৰ প্ৰতি গভীৰ বিশ্বাস। এই বিশ্বাস কেৱল মুখৰ কথা নহয়, বৰং হৃদয়ৰ পৰা অনুভৱ কৰা হয়। কোনো সন্দেহ বা বিভ্ৰান্তি নোহোৱাকৈ জীৱ, অজীৱ, পুণ্য, পাপ, আৰু মোক্ষৰ নিয়মবোৰক সঁচা বুলি মানি লোৱাটোৱেই শুদ্ধ বিশ্বাস।

দ্বিতীয়টো মণি হ’ল ‘সম্যক জ্ঞান’। জ্ঞানৰ অৰ্থ হৈছে বাস্তৱৰ সঠিক বুজ। কিন্তু মাত্ৰ পঢ়ি বা শুনি জানিলেই নহয়; সেই জ্ঞান বিশ্বাসৰ সৈতে মিলি থাকিব লাগে। জৈন ধৰ্মৰ মতে, জ্ঞান আৰু বিশ্বাস দুয়োটা একেলগে চলিব লাগে—যেনেকৈ চকু আৰু ভৰি দুয়োটাই খোজ কাঢ়িবলৈ লাগে। জ্ঞান অবিহনে বিশ্বাস অন্ধ, আৰু বিশ্বাস অবিহনে জ্ঞান অৰ্থহীন।

তৃতীয়টো মণি হ’ল ‘সম্যক চাৰিত্ৰ’। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে শুদ্ধ আচৰণ বা সঠিক জীৱন-যাপন। জৈন ধৰ্মত ইয়াৰ ভিতৰত অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য (সংযম), আৰু অপরিগ্ৰহ (সম্পত্তিৰ ওপৰত মমতা নকৰা)—এই পাঁচোটা মহাব্ৰত পালন কৰা হয়। শুদ্ধ আচৰণৰ জৰিয়তে মন, বাণী আৰু কাৰ্য শুদ্ধ কৰা হয়।

এই তিনিটা মণিৰ মাজত সমন্বয় অতি প্ৰয়োজনীয়। কেৱল বিশ্বাস থাকিলে কিন্তু জ্ঞান নাথাকিলে বা জ্ঞান থাকিলেও আচৰণ শুদ্ধ নহ’লে মুক্তি লাভ কৰা সম্ভৱ নহয়। জৈন ধৰ্মৰ গ্ৰন্থসমূহত এই তিনিওটাক ‘ৰত্নত্ৰয়’ বুলি কোৱা হয় কাৰণ ইয়াক মণিৰ দৰে মূল্যৱান আৰু দুৰ্লভ বুলি গণ্য কৰা হয়। ‘তত্ত্বাৰ্থ সূত্ৰ’ আদি প্ৰধান গ্ৰন্থত এই শিক্ষা বিস্তাৰিতভাৱে বৰ্ণনা কৰা আছে, যদিও বিভিন্ন সময়ৰ আচাৰ্যসকলৰ মাজত কিছু ব্যাখ্যাগত পাৰ্থক্য দেখা যায়।

জৈন দৰ্শনৰ মতে, যেতিয়া কোনো ব্যক্তি এই তিনিটা মণি সঠিকভাৱে গ্ৰহণ কৰি আচৰণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ ক্ৰমে ক্ৰমে নিজৰ কৰ্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। শেষত জীৱই সমস্ত ক্লেশ আৰু মোহ ত্যাগ কৰি শুদ্ধ চেতনাত উপনীত হয়, যাক মোক্ষ বা নিৰ্বাণ বোলা হয়। এই বাট সাধাৰণ মানুহৰ বাবে কঠিন, কিন্তু জৈন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলৰ বাবে ইয়েই একমাত্ৰ পথ।

অৱশ্যে, জৈন ধৰ্মৰ ভিতৰত শ্বেতাম্বৰ আৰু দিগম্বৰ পৰম্পৰাৰ মাজত ‘ৰত্নত্ৰয়’ৰ ব্যাখ্যা আৰু পালনৰ কিছু সূক্ষ্ম পাৰ্থক্য আছে। কিন্তু মৌলিক ধাৰণা—শুদ্ধ বিশ্বাস, শুদ্ধ জ্ঞান, আৰু শুদ্ধ আচৰণ—এই তিনিওটাই সকলো শাখাত একে। এই শিক্ষা জৈন ধৰ্মৰ মূল ভেটি আৰু ইয়াক বুজিলে ধৰ্মটোৰ গভীৰতা অনুভৱ কৰিব পাৰি।