ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ

ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸਰਵ-ਉੱਚ, ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਰਕੂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਭਗਤੀ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅੱਗੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੰਚ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਪਰਮ ਹਸਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਉਸ ਗੁਣ ਵੱਲ ਵਹੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਇੱਕ ਹਸਤੀ ਵੱਲ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੰਕਤੀਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਨਮੋ ਅਰਿਹੰਤਾਣੰ ਅਰਿਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਸਰਬਗਿਆ ਜੇਤੂ ਹਨ। ਨਮੋ ਸਿੱਧਾਣੰ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਮੁਕਤ, ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਨਮੋ ਆਯਰਿਯਾਣੰ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਨਮੋ ਉਵੱਝਾਯਾਣੰ ਉਪਾਧਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਨਮੋ ਲੋਏ ਸਵ੍ਵ ਸਾਹੂਣੰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਦੋਹਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜ-ਗੁਣੀ ਨਮਸਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ ਜੋ ਭਗਤ ਉਚਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਿਆ ਹਵਾਲਾ ਵਿਆਖਿਆਪ੍ਰਗਿਆਪਤੀ ਸੂਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਗਵਤੀ ਸੂਤਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੈਨ ਆਗਮ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅੰਗ 5 ਹੈ। ਪਾਲੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਗੁੰਫਾ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸਮੇਤ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲਗਭਗ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਮੋ ਅਰਿਹੰਤਾਣੰ ਅਤੇ ਨਮੋ ਸਵ੍ਵ ਸਿੱਧਾਣੰ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਰੂਪ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੌਜੂਦਾ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ।

ਪੰਜ ਪਰਮ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਇੱਕੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਿਹੰਤ ਉਹ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਘਾਤੀ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ, ਅਰਥਾਤ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸਰਬਗਿਆ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਵਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਧ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅੱਠੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਾੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਚੋਟੀ, ਸਿੱਧਸ਼ਿਲਾ ’ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ। ਅਰਿਹੰਤ ਅਜੇ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਧ ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵੱਲ ਅਰਿਹੰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਂਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਵਉੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਆਚਾਰਿਆ ਸੰਨਿਆਸੀ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜੋ ਸਖ਼ਤ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਘ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਧੂਆਂ, ਸਾਧਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਾਧਿਆਏ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧੂ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸਾਧਵੀਆਂ ਉਹ ਸੱਚੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਗਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਸਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ, ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬਚਾਅ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਬਾਕੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਿਹੰਤਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਆਚਾਰਿਆਂ, ਉਪਾਧਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਗੁਣ ਆਪ ਹੀ ਝੁਕਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਨਵਕਾਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਕਾਰਜ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਤਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਭਗਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਸਦਾ ਬੰਦ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਉਮੈ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਭਗਤੀ-ਊਰਜਾ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਅਰਿਹੰਤ ਦੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਜਿੱਤ, ਸਿੱਧ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹਦਾਇਤ ਬਣ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੀ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ ਹੈ।