પર્યુષણ પર્વ

પર્યુષણ પર્વ જૈન પરંપરાનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ઉત્સવ છે, જે દર વર્ષે આધ્યાત્મિક નવીનીકરણ માટે ફાળવવામાં આવતો સમય છે. 'પર્યુષણ' શબ્દ પ્રાચીન સંસ્કૃત મૂળમાંથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે 'નજીક રહેવું' અથવા 'બાળી નાખવું'. આ ખ્યાલ એવો છે કે આ એવો સમયગાળો છે જેમાં સાધકો પોતાના આત્માની નજીક આવે છે અને ઇચ્છા તથા આસક્તિ પર વિજય મેળવનારા જિનોના ઉપદેશોની નજીક જાય છે, તે જ સમયે ગયા વર્ષમાં એકઠી થયેલી કર્મની ધૂળ પણ બાળી નાખે છે. તે લણણી અથવા નવા વર્ષ જેવો બાહ્ય ઉજવણીનો ઉત્સવ નથી; તે અંતર્મુખી ઉત્સવ છે, ઉપવાસ, અભ્યાસ અને શાંત આત્મનિરીક્ષણનો સમય. જૈનો માટે આત્મા સ્વભાવે શુદ્ધ અને જ્ઞાનમય છે, પરંતુ દરેક ક્રિયા, વિચાર અને શબ્દના સૂક્ષ્મ અવશેષરૂપ કર્મથી તે ઢંકાઈ જાય છે. પર્યુષણ એ આ આવરણની વાર્ષિક ઊંડી સફાઈ છે.

જૈન પરંપરાની કઈ શાખા અનુસરવામાં આવે છે તેના આધારે આ ઉત્સવ આઠ અથવા દસ દિવસ ચાલે છે. શ્વેતાંબર (શ્વેત વસ્ત્રધારી) સમુદાય આઠ દિવસ ઉજવે છે, જ્યારે દિગંબર (આકાશવસ્ત્રધારી) સમુદાય દસ દિવસ ઉજવે છે. મોટાભાગની પરંપરાઓમાં તારીખો જૈન ચાંદ્ર પંચાંગ મુજબ નક્કી થાય છે, અને તે ઓગસ્ટ કે સપ્ટેમ્બર મહિનાના ઉનાળાના અંતમાં આવે છે. આ દિવસોમાં જૈનો રોજિંદા આચરણ ઉપરાંત વધારાના નિયમો અપનાવે છે. ઘણા લોકો સંપૂર્ણ ઉપવાસ કરે છે. કેટલાક માત્ર પાણી લે છે, તો કેટલાક દિવસમાં એક જ સાદું ભોજન લે છે. થોડા લોકો સમગ્ર ગાળા દરમિયાન ખોરાક અને પાણી વિના રહેવાનો સૌથી કઠિન ઉપવાસ કરે છે. જે લોકો સંપૂર્ણ ઉપવાસ કરી શકતા નથી, તેઓ ઘણીવાર પોતાનો પ્રિય ખોરાક છોડે છે, અથવા માત્ર સૂર્યાસ્ત પહેલાં ભોજન કરે છે, અથવા સાદા ભાત અને દાળ સુધી પોતાને મર્યાદિત રાખે છે.

ઉપવાસની સાથે, તત્ત્વાર્થ સૂત્ર 9.6માં ઉલ્લેખિત દસ મુખ્ય ગુણો પર દરરોજ ધ્યાન આપવામાં આવે છે. આ આચાર્ય ઉમાસ્વાતિ દ્વારા રચાયેલો બીજી સદીનો પાયાનો ગ્રંથ છે: ક્ષમા, નમ્રતા, પ્રામાણિકતા, સત્ય, સંતોષ, આત્મસંયમ, તપ, ત્યાગ, અનાસક્તિ અને બ્રહ્મચર્ય. પર્યુષણનો દરેક દિવસ પરંપરાગત રીતે આમાંથી એક ગુણ સાથે જોડાયેલો છે. સાધકો ગયા વર્ષમાં તે ગુણ જીવવામાં ક્યાં ચૂક્યા અને આવનારા વર્ષમાં કેવી રીતે વધુ સારું જીવી શકે તે વિચારે છે.

આ ઉત્સવનું કેન્દ્ર કલ્પસૂત્રનું વાંચન અને પઠન છે. આ એક પવિત્ર ગ્રંથ છે જે જિનોના જીવનચરિત્રો કહે છે, ખાસ કરીને ચોવીસ જિનોમાં છેલ્લા એવા મહાવીરનું જીવન. શ્વેતાંબર પરંપરા અનુસાર તેમનો જન્મ ઈ.સ. પૂર્વે 599માં થયો હતો અને 72 વર્ષના જીવન પછી ઈ.સ. પૂર્વે 527માં તેમને મોક્ષ પ્રાપ્ત થયો. મોટાભાગની પરંપરાઓમાં ઉત્સવ દરમિયાન કોઈ સાધુ કે સાધ્વી કલ્પસૂત્રનું પઠન કરે છે, અને ગૃહસ્થો સાંભળવા ભેગા થાય છે. આ કથાઓ માત્ર ઇતિહાસ નથી; તે પ્રેરણા આપવા માટે છે. મહાવીર જેવા રાજકુમાર, જે દરેક સુખસગવડથી ઘેરાયેલા હતા, તેઓ પણ બધું છોડીને જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પહેલાં બાર વર્ષ મૌન ધ્યાનમાં વિતાવતા હતા, એ બતાવવું એ આ કથાઓનો હેતુ છે. પઠનમાં ઉત્સવ કેવી રીતે શરૂ થયો તેનો વૃત્તાંત, તથા વર્ષાઋતુમાં સાધુ અને સાધ્વીઓએ રખડવાને બદલે એક સ્થળે કેવી રીતે રહેવું તેના નિયમો પણ સામેલ હોય છે. ગૃહસ્થ સમુદાય માટે આ કથાઓ સાંભળવી એ પોતાની શ્રદ્ધાના જીવંત હૃદય સાથે ફરી જોડાવાની રીત છે.

પર્યુષણનો અંતિમ દિવસ સંવત્સરી કહેવાય છે, જેનો અર્થ થાય છે 'વર્ષનો દિવસ', એટલે કે આખા વર્ષનો સાર આપતો દિવસ. આ ઉત્સવનો સૌથી ગંભીર અને સૌથી સુંદર દિવસ છે. આ દિવસે જૈનો પ્રતિક્રમણ નામની પાપ-સ્વીકાર અને પશ્ચાત્તાપની વિધિ કરે છે, જેમાં ગયા વર્ષમાં જાણીજોઈને કે અજાણતાં, વિચારથી, શબ્દથી કે કર્મથી કરેલા બધા અપરાધોની સમીક્ષા થાય છે. આ વિધિ લાંબી અને વ્યવસ્થિત છે, જેમાં પ્રાર્થનાઓ અને પઠન હોય છે, અને તે એ કાર્યથી સમાપ્ત થાય છે જે આ દિવસને સૌથી ઊંડો અર્થ આપે છે: દરેક જીવ પાસે ક્ષમા માગવી.

જૈનો માને છે કે જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિ બીજાઓ પ્રત્યે દ્વેષ રાખે અથવા પોતાના દુષ્કૃત્યોના અપરાધભાવમાં રહે ત્યાં સુધી આધ્યાત્મિક પ્રગતિ શક્ય નથી. તેથી સંવત્સરીના અંતે દરેક વ્યક્તિ કુટુંબીજનો, મિત્રો, પડોશીઓ અને અજાણ્યાઓની પાસે જઈને 'મિચ્છામિ દુક્કડમ્' કહે છે, જે એક પ્રાકૃત અભિવ્યક્તિ છે અને તેનો લગભગ અર્થ થાય છે, 'મારાં બધાં દુષ્કૃત્યો ફળ વગરનાં થાઓ' અથવા 'જો મારાથી તમને કોઈ પણ રીતે દુઃખ પહોંચ્યું હોય તો કૃપા કરીને મને ક્ષમા કરો'. તેનો જવાબ એ જ વાક્ય સમાન પ્રામાણિકતાથી પાછો કહેવામાં આવે છે. આ રીતે, દરેક સંબંધ પોતાના બોજમાંથી મુક્ત થઈને દિવસ સમાપ્ત થાય છે.

'મિચ્છામિ દુક્કડમ્' એ માત્ર શિષ્ટાચારની માફી નથી. તે એ સ્વીકૃતિ છે કે આપણે બધા એકબીજાને સતત નાની રીતે ઈજા પહોંચાડીએ છીએ, જેની આપણને નોંધ પણ નથી હોતી: એક તીખો શબ્દ, ક્ષણિક અધીરાઈ, ઈર્ષ્યાનો વિચાર. જૈન પરંપરા શીખવે છે કે આ નાની ઈજાઓ અરીસા પર ધૂળની જેમ જમા થાય છે, અને અરીસો સાફ કરવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે કે કોઈ પૂછે તેની રાહ જોયા વિના માફી માગવી અને લાયક બને તેની રાહ જોયા વિના માફી આપવી. 'મિચ્છામિ'નો અર્થ છે 'તે વ્યર્થ જાઓ', એટલે કે મારાં કાર્યોનાં ખરાબ કર્મ ફળ ન આપો. 'દુક્કડમ્'નો અર્થ છે 'દુષ્કૃત્ય' અથવા 'ખરાબ કાર્ય'. તેથી આ વાક્ય એક વિનંતી છે કે તમારાં કાર્યોથી બીજી વ્યક્તિનું કર્મ બોજારૂપ ન બને, અને એક વચન છે કે તમે પણ તેમના અપરાધો મનમાં નહીં રાખો. આ પરસ્પર મુક્તિ છે.

જૈનો માટે પર્યુષણ સામાન્ય જીવનમાંથી રજા નથી, પરંતુ જીવન ખરેખર શા માટે છે તેની તરફ પાછા ફરવું છે. ઉપવાસ શરીરને નિર્બળ બનાવે છે જેથી મન બળવાન બની શકે; મૌન આત્માના અવાજને સાંભળવા દે છે; ક્ષમા માગવાથી અભિમાનની પકડ ઢીલી પડે છે. ઉત્સવના અંત સુધીમાં સાધકો હળવાશ અનુભવે છે, માત્ર ઓછું ખાવાને કારણે નહીં, પણ વર્ષોથી મનમાં રાખેલી ફરિયાદોને છોડી દેવાને કારણે. ઉત્સવ એક અંતિમ ભોજનથી પૂરો થાય છે, ઘણીવાર સાદા ભોજનથી, જે કુટુંબ અને સમુદાય સાથે વહેંચવામાં આવે છે, અને પર્યુષણની ભાવના, એટલે કે ક્ષમા અને આત્મનિરીક્ષણની ભાવના, આવનારા વર્ષના સામાન્ય દિવસોમાં લઈ જવાના સંકલ્પ સાથે. જે દુનિયા આપણને ઘણીવાર દ્વેષ રાખવા અને પોતાને સ્થાપિત કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે, ત્યાં પર્યુષણ નમ્ર છતાં શક્તિશાળી વિરોધી સાક્ષી તરીકે ઊભું છે: આંતરિક અને બાહ્ય શાંતિનો માર્ગ 'મિચ્છામિ દુક્કડમ્' એવા સાદા શબ્દોથી શરૂ થાય છે.