पर्युषण पर्व
क्षमा र आत्मशुद्धिको महान पर्व
यस लेखमा जैन धर्मको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व पर्युषणको महत्त्व, यसको अवधि, उपवासको महत्त्व र संवत्सरीको दिन क्षमा याचनाको अभ्यासबारे चर्चा गरिएको छ।
पर्युषण पर्व जैन धर्मको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्व प्रत्येक वर्ष भाद्रपद महिनाको शुक्ल पक्षमा मनाइन्छ। यस पर्वको मुख्य उद्देश्य आत्मशुद्धि, आत्मचिन्तन र पश्चात्ताप हो। यस अवधिमा जैन श्रद्धालुहरूले उपवास, ध्यान र स्वाध्याय गर्छन्। पर्युषण शब्दको अर्थ 'नजिक बस्नु' वा 'एकत्रित हुनु' हुन्छ, जसले आत्माको निकटता र आत्मचिन्तनलाई जनाउँछ।
पर्युषण पर्वको अवधि दुई सम्प्रदायमा फरक हुन्छ। श्वेताम्बर सम्प्रदायमा यो पर्व आठ दिनसम्म मनाइन्छ भने दिगम्बर सम्प्रदायमा दस दिनसम्म। यस अवधिमा भक्तजनहरूले धार्मिक ग्रन्थहरूको वाचन सुन्छन्, विशेष गरी कल्पसूत्रको। कल्पसूत्रमा जैन तीर्थंकरहरूको जीवनी र जैन आचार-विचारको वर्णन छ। यो पर्वको समयमा जैन समुदायका मानिसहरूले आफ्नो दैनिक जीवनका क्रियाकलापहरूलाई सरल बनाउँछन् र धार्मिक क्रियाकलापमा ध्यान केन्द्रित गर्छन्।
पर्युषण पर्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको क्षमा याचना हो। पर्वको अन्तिम दिनलाई संवत्सरी भनिन्छ। यस दिन सबै जैन श्रद्धालुहरूले एकअर्कासँग क्षमा माग्छन्। उनीहरूले 'मिच्छामि दुक्कडम' भन्ने शब्दको उच्चारण गर्छन्, जसको अर्थ हो 'मेरा सबै गल्तीहरू क्षमा गरियोस्'। यो वाक्यांशले आत्मग्लानि, पश्चात्ताप र क्षमाको भावना व्यक्त गर्छ। यस दिन मानिसहरूले आफ्ना पुराना मनमुटावहरू बिर्सेर नयाँ सम्बन्ध स्थापित गर्छन्।
पर्युषण पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उपवास हो। धेरै श्रद्धालुहरूले यस अवधिमा कठोर उपवास गर्छन्। केहीले पूरै आठ दिन वा दस दिनसम्म पानीसमेत नखाई उपवास बस्छन्। उपवासको उद्देश्य शरीरलाई शुद्ध गर्नु र आत्मालाई बलियो बनाउनु हो। उपवासले मनलाई शान्त बनाउन र आत्मचिन्तनमा ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ। यस अवधिमा जैन श्रद्धालुहरूले अहिंसाको पालना गर्छन्, जुन जैन धर्मको मूल सिद्धान्त हो।
पर्युषण पर्वको समयमा जैन समुदायका मानिसहरूले आफ्नो जीवनको समीक्षा गर्छन्। उनीहरूले आफ्ना गल्तीहरू स्वीकार गर्छन् र भविष्यमा ती गल्तीहरू नदोहोर्याउने प्रण गर्छन्। यो पर्वले मानिसलाई आत्मशुद्धिको मार्गमा अग्रसर हुन प्रेरित गर्छ। यस पर्वको अन्त्यमा, संवत्सरीको दिन, सबैले एकअर्कालाई क्षमा दिन्छन् र आपसी प्रेम र सद्भावको वातावरण सिर्जना गर्छन्।
पर्युषण पर्वले जैन समुदायलाई मात्र नभई सम्पूर्ण मानव समाजलाई क्षमा, अहिंसा र आत्मचिन्तनको सन्देश दिन्छ। यो पर्वले हामीलाई सिकाउँछ कि क्षमा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो र आत्मशुद्धि नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो लक्ष्य हो। यस पर्वको महत्त्वलाई बुझेर हामी सबैले आफ्नो जीवनमा क्षमा र अहिंसाको भावना अपनाउन सक्छौं।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
पर्युषणको अर्थ
'नजिक बस्नु' वा 'एकत्रित हुनु' – यसले आत्माको निकटता र आत्मचिन्तनलाई जनाउँछ। यो पर्व भाद्रपद शुक्ल पक्षमा मनाइन्छ।
अवधिको भिन्नता
श्वेताम्बर सम्प्रदायमा ८ दिन र दिगम्बर सम्प्रदायमा १० दिनसम्म मनाइन्छ। यस अवधिमा भक्तजनहरू दैनिक जीवन सरल बनाएर धार्मिक क्रियाकलापमा ध्यान केन्द्रित गर्छन्।
कल्पसूत्र वाचन
पर्युषणको समयमा विशेष गरी कल्पसूत्रको वाचन गरिन्छ, जसमा जैन तीर्थंकरहरूको जीवनी र जैन आचार-विचारको वर्णन छ। यो ग्रन्थ श्वेताम्बर परम्परामा अत्यन्त पवित्र मानिन्छ।
उपवासको अभ्यास
धेरै श्रद्धालुहरूले ८ वा १० दिनसम्म पानीसमेत नखाई कठोर उपवास बस्छन्। उपवासको उद्देश्य शरीर शुद्ध गर्नु र आत्मालाई बलियो बनाउनु हो, जसले मनलाई शान्त बनाएर आत्मचिन्तनमा मद्दत गर्छ।
संवत्सरी र क्षमा याचना
पर्वको अन्तिम दिन संवत्सरीमा सबै जैन श्रद्धालुहरूले 'मिच्छामि दुक्कडम' भन्दै एकअर्कासँग क्षमा माग्छन्। यस वाक्यांशको अर्थ 'मेरा सबै गल्तीहरू क्षमा गरियोस्' हो, जसले पुराना मनमुटाव बिर्सेर नयाँ सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ।
Mahavira
जैन धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित