पर्युषण पर्व

पर्युषण पर्व हा जैन परंपरेतील सर्वात महत्त्वाचा सण आहे. दरवर्षी आध्यात्मिक नवीकरणासाठी राखून ठेवलेला हा काळ आहे. 'पर्युषण' हा शब्द प्राचीन संस्कृत मुळांपासून आला असून त्याचा अर्थ 'जवळ राहणे' किंवा 'जाळून टाकणे' असा होतो. हा असा काळ आहे जेव्हा साधक आपल्या आत्म्याच्या जवळ जातात आणि जिनांच्या शिकवणीच्या जवळ जातात — जिन म्हणजे ज्यांनी इच्छा आणि आसक्तीवर विजय मिळवला आहे असे आध्यात्मिक विजेते — आणि त्याच वेळी गेल्या वर्षभरात साचलेली कर्माची धूळही जाळून टाकतात. हा कापणी किंवा नववर्षासारखा बाह्य उत्सव नाही; हा अंतर्मुख करणारा सण आहे, उपवास, अभ्यास आणि शांत आत्मपरीक्षणाचा ऋतू. जैनांच्या मते आत्मा स्वभावतः शुद्ध आणि ज्ञानमय आहे, परंतु प्रत्येक कृती, विचार आणि शब्दाचे सूक्ष्म अवशेष — कर्म — त्यावर आवरण घालतात. पर्युषण हे त्या आवरणाची वार्षिक खोल स्वच्छता आहे.

जैन परंपरेची कोणती शाखा पाळली जाते त्यानुसार हा सण आठ किंवा दहा दिवस चालतो — श्वेतांबर (पांढरे वस्त्र धारण करणारे) समाज आठ दिवस पाळतो, तर दिगंबर (आकाश हेच वस्त्र मानणारे) समाज दहा दिवस पाळतो. बहुतेक परंपरांमध्ये तारखा जैन चांद्र पंचांगानुसार ठरतात, आणि त्या ऑगस्ट किंवा सप्टेंबर महिन्यातील उन्हाळ्याच्या अखेरीस येतात. या दिवसांत जैन बांधव नेहमीच्या आचरणाव्यतिरिक्त अधिक नियम पाळतात. अनेकजण पूर्ण उपवास करतात. काही जण फक्त पाणी घेतात, तर काही जण दिवसातून एकच साधे जेवण घेतात. आणि काही जण संपूर्ण काळभर अन्न आणि पाण्याविना राहण्याचा सर्वात कठीण उपवास करतात. पूर्ण उपवास करता न येणारे अनेकदा आपला आवडता पदार्थ सोडून देतात, किंवा फक्त सूर्यास्तापूर्वी जेवतात, किंवा साधा भात आणि डाळ यावर स्वतःला मर्यादित ठेवतात.

उपवासाबरोबरच तत्त्वार्थ सूत्र 9.6 मध्ये नमूद केलेल्या दहा प्रमुख गुणांवर दररोज लक्ष केंद्रित केले जाते. हे आचार्य उमास्वाती यांनी रचलेले दुसऱ्या शतकातील मूलभूत ग्रंथ आहे: क्षमा, नम्रता, प्रामाणिकपणा, सत्य, संतोष, आत्मसंयम, तप, त्याग, अनासक्ती आणि ब्रह्मचर्य. पर्युषणातील प्रत्येक दिवस परंपरेनुसार यापैकी एका गुणाशी जोडलेला असतो. साधक गेल्या वर्षी तो गुण जगण्यात कुठे कमी पडले आणि येत्या वर्षात तो अधिक चांगल्या प्रकारे कसा जगता येईल याचे चिंतन करतात.

या सणाच्या केंद्रस्थानी कल्पसूत्राचे वाचन आणि पठण आहे. हा पवित्र ग्रंथ जिनांच्या जीवनकथा सांगतो, विशेषतः चोवीस जिनांपैकी सर्वात अलीकडील महावीरांचे जीवन. श्वेतांबर परंपरेनुसार ते इ.स.पू. 599 मध्ये जन्मले आणि 72 वर्षांच्या जीवनानंतर इ.स.पू. 527 मध्ये त्यांना मोक्ष प्राप्त झाला. बहुतेक ठिकाणी सणाच्या काळात एखादे साधू किंवा साध्वी कल्पसूत्राचे पठण करतात, आणि गृहस्थ ऐकण्यासाठी जमतात. या कथा केवळ इतिहास नाहीत; त्या प्रेरणा देण्यासाठी आहेत. सर्व सुखसोयींनी वेढलेले महावीरांसारखे राजपुत्र, तरीही सर्व काही सोडून ज्ञानप्राप्तीपूर्वी बारा वर्षे मौन ध्यानात घालवतात, हे दाखवणे हा त्यांचा उद्देश आहे. पठणात सण कसा सुरू झाला याचा वृत्तांत तसेच पावसाळ्यात साधू आणि साध्वींनी भटकण्याऐवजी एकाच ठिकाणी कसे राहावे याचे नियमही असतात. गृहस्थ समाजासाठी या कथा ऐकणे म्हणजे आपल्या श्रद्धेच्या जिवंत हृदयाशी पुन्हा जोडले जाणे.

पर्युषणाच्या शेवटच्या दिवसाला संवत्सरी म्हणतात, ज्याचा अर्थ 'वर्षाचा दिवस' — संपूर्ण वर्षाचा सारांश देणारा दिवस. हा सणातील सर्वात गंभीर आणि सर्वात सुंदर दिवस आहे. या दिवशी जैन बांधव प्रतिक्रमण नावाचा पापस्वीकार आणि पश्चात्तापाचा विधी करतात, ज्यात गेल्या वर्षभरात जाणूनबुजून किंवा नकळत, विचाराने, शब्दाने किंवा कृतीने केलेल्या सर्व चुकांचे पुनरावलोकन केले जाते. हा विधी लांब आणि सुव्यवस्थित असतो, प्रार्थना आणि पठणांनी भरलेला असतो, आणि जो कृती या दिवसाला सर्वात खोल अर्थ देते तिने त्याचा शेवट होतो: प्रत्येक जीवाची क्षमा मागणे.

इतरांबद्दल द्वेष बाळगत असताना किंवा स्वतःच्या दुष्कृत्यांची अपराधभावना मनात असताना कोणतीही आध्यात्मिक प्रगती शक्य नाही, असा जैनांचा विश्वास आहे. म्हणून संवत्सरीच्या शेवटी प्रत्येक व्यक्ती कुटुंब, मित्र, शेजारी आणि अगदी अनोळखी लोकांकडेही जाऊन 'मिच्छामि दुक्कडम्' म्हणते — हा एक प्राकृत शब्दप्रयोग आहे, ज्याचा ढोबळ अर्थ होतो, 'माझी सर्व दुष्कृत्ये निष्फळ होवोत' किंवा 'मी तुम्हाला कोणत्याही प्रकारे दुखावले असेल तर कृपया मला क्षमा करा'. त्याला तितक्याच प्रामाणिकपणे तेच वाक्य परत उत्तर म्हणून म्हटले जाते. अशा प्रकारे, प्रत्येक नातेसंबंध त्याच्या ओझ्यापासून मोकळे होऊन दिवस संपतो.

'मिच्छामि दुक्कडम्' ही केवळ शिष्टाचारापुरती माफी नाही. आपण सर्वजण सतत एकमेकांना लहान लहान मार्गांनी दुखावतो, जे आपल्या लक्षातही येत नाही — एक टोचणारा शब्द, क्षणिक अधीरता, मत्सराचा एक विचार. या छोट्या दुखापती आरशावरील धुळीप्रमाणे साचतात, आणि आरसा स्वच्छ करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे कुणी विचारण्याची वाट न पाहता क्षमा मागणे, आणि पात्र होण्याची वाट न पाहता क्षमा करणे, असे जैन परंपरा शिकवते. 'मिच्छामि' म्हणजे 'ते व्यर्थ जावो' — माझ्या कृतींमधून आलेले वाईट कर्म फळ न देवो. 'दुक्कडम्' म्हणजे 'दुष्कृत्य' किंवा 'वाईट कृती'. म्हणून हा शब्दप्रयोग एक विनंती आहे की तुम्ही केलेल्या गोष्टींमुळे समोरच्या व्यक्तीचे कर्म भारी होऊ नये, आणि एक वचन आहे की तुम्हीही त्यांच्या चुका मनात धरून ठेवणार नाही. ही परस्पर मुक्ती आहे.

जैनांसाठी पर्युषण हे सामान्य जीवनातून घेतलेली सुट्टी नसून, जीवन खरोखर कशासाठी आहे त्याकडे परतणे आहे. उपवासाने शरीर दुर्बल होते, जेणेकरून मन बलवान होऊ शकते; मौनामुळे आत्म्याचा आवाज ऐकू येतो; क्षमायाचनेमुळे अहंकाराची पकड सैल होते. सणाच्या शेवटी साधक हलके वाटतात — केवळ कमी खाल्ल्यामुळे नव्हे, तर वर्षानुवर्षे मनात बाळगलेल्या तक्रारी सोडून दिल्यामुळे. सण एका शेवटच्या जेवणाने संपतो, जे बहुधा साधे असते आणि कुटुंब व समाजासमवेत वाटून खाल्ले जाते, आणि पर्युषणाची भावना — क्षमा आणि आत्मचिंतनाची भावना — येणाऱ्या वर्षाच्या सामान्य दिवसांत जपण्याच्या निर्धाराने संपतो. जग आपल्याला अनेकदा द्वेष बाळगण्यास आणि स्वतःला ठसवण्यास प्रोत्साहन देते, अशा जगात पर्युषण एक सौम्य पण शक्तिशाली विरुद्ध साक्ष म्हणून उभे आहे: अंतरंगी आणि बाहेरील शांततेचा मार्ग 'मिच्छामि दुक्कडम्' या साध्या शब्दांनी सुरू होतो.