पर्युषण आणि क्षमेचा दिवस

पर्युषण हा जैन वर्षातील सर्वात पवित्र आणि सर्वाधिक तीव्रतेने पाळला जाणारा काळ आहे. त्याचे नाव साधारणपणे ‘थांबणे आणि एकत्र येणे’ या अर्थाने घेतले जाते. काही आचार्य याला चोहोबाजूंनी कर्मे जळून जाणे असाही अर्थ सांगतात. तो भाद्रपद महिन्यात येतो, साधारणपणे ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये. तो एका दिवसाचा उत्सव नाही. सामान्य जीवनातून घेतलेला हा दीर्घ विराम असून तो श्रवण, उपवास, आत्मपरीक्षण आणि अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य व अपरिग्रह या पाच महाव्रतांच्या नूतनीकरणाला वाहिलेला आहे.

“पर्युषण पर्व: जैन क्षमा महापर्व” हा सहचर लेख दहा धर्मांचा आणि क्षमेच्या शब्दांचा सखोल विचार करतो. हा लेख संपूर्ण काळाकडे पाहतो, पावसाळ्यातील त्याच्या पार्श्वभूमीपासून सलोख्याच्या अंतिम दिवसापर्यंत.

पर्युषण हा पावसाळ्याशी संबंधित आहे, जेव्हा जैन साधू आणि साध्वी प्रवास करत नाहीत. पावसात असंख्य सूक्ष्म जीव जमिनीच्या पृष्ठभागावर येतात, आणि गावोगाव चालत गेल्यास ते चिरडले जातील. म्हणून जैन साधू-साध्वी पावसाळ्याच्या महिन्यांत एकाच ठिकाणी स्थिर राहतात. गृहस्थ याच काळाचा उपयोग त्यांच्या जवळ जाण्यासाठी, त्यांचा उपदेश ऐकण्यासाठी आणि व्यस्त ऋतूंमध्ये पाळता न येणारी व्रते स्वीकारण्यासाठी करतात. अशा रीतीने अहिंसेतून जन्मलेला नियम आध्यात्मिक जवळिकीचा काळ बनतो.

श्वेतांबर जैनांमध्ये या दिवसांचा मध्यवर्ती ग्रंथ कल्पसूत्र आहे, जो परंपरेनुसार आचार्य भद्रबाहू यांनी रचला मानला जातो. त्यात तीर्थंकरांचे जीवन, विशेषतः पार्श्वनाथ आणि महावीर यांचे, आणि त्यांच्यानंतर आलेल्या आचार्यांच्या परंपरा दिल्या आहेत. श्वेतांबर परंपरेत वाचन चौथ्या दिवशी सुरू होते आणि महावीरांच्या जन्माचा वृत्तांत पाचव्या दिवशी सांगितला जातो. काही गट त्याऐवजी अंतगड सूत्र वाचतात. त्या ग्रंथात मोक्ष प्राप्त केलेल्या नव्वद व्यक्तींचे वर्णन आहे.

कल्पसूत्राचे शब्द अर्थ न समजता केवळ ऐकले तरीही श्रोत्याचे परिवर्तन होऊ शकते, अशी परंपरेची श्रद्धा आहे. उपलब्ध सर्वात जुन्या प्रती चौदाव्या शतकातील आहेत, आणि पश्चिम भारतात अनेक प्रती सुंदर लघुचित्रांनी सजवल्या गेल्या. समाज एकत्र बसून ऐकतो, आणि हे वाचन उपदेशाइतकेच उपासनेचे कार्य मानले जाते.

दोन प्रमुख जैन परंपरा हा काळ वेगवेगळ्या रूपांत पाळतात. श्वेतांबर आठ दिवस पाळतात, जे संवत्सरीने समाप्त होतात. दिगंबर दहा दिवस पाळतात, ज्यांना दशलक्षण पर्व म्हणतात, आणि ते भाद्रपद शुद्ध पंचमीपासून सुरू होतात. प्रत्येक दिवशी ते तत्त्वार्थ सूत्र 9.6 मध्ये सांगितलेल्या दहा धर्मांपैकी एकावर चिंतन करतात. ते धर्म असे: क्षमा, मार्दव, आर्जव, शौच, सत्य, संयम, तप, त्याग, आकिंचन्य आणि ब्रह्मचर्य.

दोन्ही मार्गांचे उद्दिष्ट एकच आहे. ते गृहस्थांना या दिवसांकडे साधू-जीवनाचा सराव म्हणून पाहण्यास सांगतात: कमी अन्न, कमी बोलणे, कमी व्यवहार आणि आत्म्याकडे अधिक लक्ष.

पर्युषणातील उपवासाचे अनेक स्तर आहेत. अनेक गृहस्थ जैन सूर्योदय ते सूर्यास्त केवळ उकळलेले पाणी घेतात, आणि काही सलग अनेक दिवस उपवास करतात. इतर लोक दिवसातून एकदाच जेवतात, किंवा तेल, मसाले व मीठ न घालता साधे आयंबिल भोजन घेतात. उपवासाच्या लांबीवरून कोणाचेही मूल्यमापन केले जात नाही. प्रत्येक व्यक्ती आपल्या आरोग्याला झेपेल असे माप ठरवते.

वर्षभर चालणारा वर्षीतप हा वेगळा तप असून तो पर्युषणाचा भाग नाही. त्याचे वर्णन या संकेतस्थळावरील स्वतंत्र लेखात आहे.

दररोज संध्याकाळी प्रतिक्रमण होते; ही दिवसाच्या विचार, वाणी आणि कृतींची औपचारिक समीक्षा असते, ज्यात दोष ओळखून त्यातून मुक्त होतो. दिवस शास्त्रवाचन, ध्यान, मंदिर-पूजा आणि दान यांनी भरलेले असतात. कुटुंबे जेवण साधे करतात आणि व्यापार, करमणूक व दिखाऊपणा बाजूला ठेवतात.

या काळाची सांगता क्षमेने होते. श्वेतांबर भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला संवत्सरी पाळतात, जो त्यांच्या आठ दिवसांचा शेवटचा दिवस आहे. संवत्सरी म्हणजे वार्षिक दिवस. या दिवशी संपूर्ण वर्षातील पापांसाठी प्रतिक्रमण केले जाते. दिगंबर दहा दिवस पूर्ण झाल्यावर पुढील पक्षाच्या पहिल्या दिवशी क्षमावाणी पाळतात.

प्रतिक्रमणात साधक “खामेमि सव्वे जीवे” ने सुरू होणारी प्राकृत गाथा म्हणतो. तिचा अर्थ: “मी सर्व जीवांना क्षमा करतो, सर्व जीवांनी मला क्षमा करावी, सर्वांशी माझी मैत्री आहे आणि कोणाशीही वैर नाही.” त्यानंतर लोक एकमेकांना “मिच्छामि दुक्कडम्” असे म्हणतात, ज्याचा आशय असा की जाणूनबुजून किंवा नकळत झालेले कोणतेही अयोग्य कृत्य निष्फळ व्हावे. हे शब्द तरुण वडीलधाऱ्यांना आणि वडीलधारे तरुणांना म्हणतात. ते मित्र, नातेवाईक आणि अनोळखी व्यक्तींनाही, प्रत्यक्ष, पत्राद्वारे किंवा संदेशाद्वारे म्हटले जातात. खऱ्या अहिंसेची सुरुवात द्वेषमुक्त हृदयापासून होते, हे हा सण शिकवतो.