जैनब्रह्माण्डविद्यायां त्रिलोकाः

जैनब्रह्माण्डविद्या ब्रह्माण्डस्य एकं विशिष्टं प्राचीनं च चित्रं प्रस्तौति। अनेकपरम्परासु ब्रह्माण्डं ग्रहतारासङ्ग्रहरूपेण दृश्यते, परन्तु जैनाः तत् विशालं सजीवं आकारं—लोकपुरुषनामकं ब्रह्माण्डीयपुरुषं—वर्णयन्ति। 'लोक' इति शब्दः 'जगत्' अथवा 'क्षेत्रम्' इति, 'पुरुष' इति 'व्यक्तिः' अथवा 'सत्ता' इति वाचकः। अयं पुरुषः ब्रह्माण्डस्य स्रष्टा देवः नास्ति; अपितु ब्रह्माण्डं स्वयं लोकपुरुषस्य शरीररूपेण कल्पितम् अस्ति। तस्य शरीरं त्रिधा विभक्तम्—ऊर्ध्वलोकः, मध्यलोकः, अधोलोकश्चेति। एते त्रयः मिलित्वा सम्पूर्णं क्षेत्रं निर्मान्ति यत्र आत्मानः जीवन्ति, म्रियन्ते, पुनर्जायन्ते च। मध्यलोकः लोकपुरुषस्य कटिप्रदेशश्रोणीप्रदेशयोः सम्बन्धी भागः। अस्मिन् लोके मनुष्याः, पशवः, वनस्पतयः, अन्ये च बहवः जीवन्तः प्राणिनः निवसन्ति। इदं समतलं, बिम्बाकारं, महाद्वीपैः समुद्रैश्च युक्तं क्षेत्रम् अस्ति, यस्य केन्द्रे मेरुपर्वतः विद्यते। जैनशास्त्रेषु अयं त्रिलोकेभ्यः केवलं स्थानं यत्र आत्मा मोक्षं प्राप्तुं शक्नोति। मोक्षः आत्मनः जन्ममरणयोरनन्तचक्रात् मुक्तिः कथ्यते। मनुष्याः सम्यक् कर्माणि चेतुम् अहिंसां च आचरितुं क्षमां धारयन्ति, येन ते चक्रे बद्धानि कर्माणि विसृजन्ते। अतः मध्यलोकः अवसरस्य विशेषं स्थानं मन्यते। मध्यलोकस्योपरि ऊर्ध्वलोकः अस्ति, यः लोकपुरुषस्य वक्षः, भुजौ, शिरश्च प्रतिनिधत्ते। अयं स्वर्गीयलोकानां श्रेणिः, यस्य प्रत्येकं स्तरं अधःस्थात् सुन्दरतरं आनन्दमयं च। ये आत्मानः दयालुविचारैः, वचनैः, कर्मभिः च सत्कर्मसञ्चयं कृतवन्तः, ते अत्र देवतारूपेण अथवा दिव्यसत्तारूपेण पुनर्जन्मं प्राप्नुवन्ति। ते महत् सुखं, दीर्घं जीवनं, आनन्दं च अनुभवन्ति। परन्तु तेषां स्थितिः स्थायिनी नास्ति, यतः सत्कर्मक्षये सति ते अवश्यम् अधोलोकान् प्रति पतन्ति। ते यथा उच्चं गच्छन्तु, तथापि न मोक्षं प्राप्नुवन्ति—ते कर्मभिः बद्धाः एव अवशिष्यन्ते। मध्यलोकस्याधः अधोलोकः अस्ति, यः लोकपुरुषस्य जङ्घापादयोः सम्बन्धी। इदं नरकानां क्षेत्रम्, यत्र दुराचारेण—हिंसया, मिथ्यावचनेन, चौर्येण, लोभेन वा—पापकर्मसञ्चयं कृतवन्तः आत्मानः पुनर्जन्मं प्राप्नुवन्ति। एते नरकाः महादुःखस्य स्थानानि, अनेकैः स्तरैः यत्र वेदना वर्धते। पुनः, एते आत्मानः सदैव दण्डिताः न भवन्ति; यदा तेषां पापकर्म क्षीणं भवति, तदा ते अन्यत्र जन्मं प्राप्नुवन्ति। अधोलोके केषाञ्चित् अन्येषां प्राणिनां क्षेत्राण्यपि सन्ति, यथा केचन राक्षसाः अथवा नारकीयसत्त्वाः। परन्तु स्वर्गवत् एतानि स्थानानि आत्मनः दीर्घायाः यात्रायाः अस्थायी स्थानानि सन्ति। समग्रतः लोकपुरुषस्य त्रयो लोकाः 'संसारः' इति कथ्यन्ते, यः जन्ममरणपुनर्जन्मनां चक्रम्। प्रत्येक आत्मा—यदि सूक्ष्मः कीटः, शक्तिमान् देवः, अथवा दुःखी नारकीयः—कर्मणा प्रेरितः सन् एतेषु त्रिषु स्तरेषु अनन्तं पर्यटति। लोकपुरुषस्य विशालता अपरिमिता, कालस्य आदिः अन्तः च नास्ति। जैनमतानुसारं ब्रह्माण्डं कदापि निर्मितं नासीत्, कदापि न नश्यिष्यति; तत् केवलं चक्रैः आकारं परिवर्तयति। मानवशरीरस्य आकृतिः उपयुज्यते येन जनाः ब्रह्माण्डम् एकं सजीवं समग्रं अस्ति, यस्य प्रत्येकं भागः अन्येन सह सम्बद्धः, इति जानीयुः। जैनसाधनायाः परमं लक्ष्यं त्रिलोकम् अत्यन्तं त्यक्त्वा गच्छति। यदा आत्मा सम्पूर्णतया शुद्धो भवति—अहिंसया, सत्येन, उपवासेन, ध्यानेन, अन्यैः आचारधर्मैश्च सह—तदा सः सर्वाणि कर्माणि निष्कास्य ब्रह्माण्डस्य शिखरं, लोकपुरुषस्य शिरसः ऊर्ध्वं, प्रति उत्पतति। एतत् स्थानं सिद्धशिला इति कथ्यते, मुक्तात्मनां क्षेत्रम्। तत्र आत्मा शुद्धचैतन्यस्वरूपे, जन्ममरणदुःखैः मुक्तः सन्, स्थायी सत्त्वरूपेण तिष्ठति। एवं लोकपुरुषस्य प्रतिमा केवलं अस्माकं वासस्थानस्य मानचित्रं नास्ति; अपितु सा स्मारयति यत् प्रत्येक आत्मा अन्ततः ब्रह्माण्डस्य शरीरम् उल्लङ्घ्य परमस्वातन्त्र्यं प्राप्तुं शक्नोति।